[D66] Recensie: Waar Het Denken Stokt

[René Oudeweg]

[binnenkort!]


  Recensie: /Waar Het Denken Stokt/ van René Oudeweg

*Een ongemakkelijke confrontatie met de machinale verlichting*

René Oudeweg's /Waar Het Denken Stokt/ is geen boek dat troost. Het is 
een verzameling essays die systematisch de comfortzones van het 
hedendaagse denken binnendringt en daar weigert weer te vertrekken. Met 
de ondertitel /Notities tegen de Machinale Verlichting/ kondigt Oudeweg 
zijn project aan: een frontale aanval op de technocratische 
rationaliteit die onze tijd beheerst.


    Een filosofische guerrilla

De kracht van dit boek ligt in zijn weigering om zich te conformeren aan 
academische conventies. Oudeweg schrijft als een intellectuele 
guerrillastrijder: hij valt aan vanuit meerdere posities tegelijk, 
schakelt moeiteloos tussen Adorno en Kaczynski, tussen Simone Weil en 
James C. Scott. Deze methodologische veelzijdigheid is geen zwakte, maar 
een bewuste strategie. Het boek belichaamt wat het predikt: denken dat 
zich niet laat domesticeren door disciplinaire grenzen.

Het openingsessay over Adorno's "Es gibt kein richtiges Leben im 
Falschen" zet meteen de toon. Oudeweg gebruikt de Frankfurter School 
niet als museumstuk, maar als diagnostisch instrument voor de 
"laatcivilisatie" – een term die door het hele boek heen resoneert. De 
aftakeling die hij beschrijft is niet spectaculair maar sluipend: een 
beschaving die technisch steeds capabeler wordt terwijl ze moreel en 
intellectueel uitgeput raakt.


    De machine als metafysica

Centraal in Oudeweg's denken staat wat hij de "Machinale Verlichting" 
noemt: de transformatie van verlichtingsidealen in algoritmische 
controle. In het meest overtuigende essay van de bundel – "De Dialectiek 
Van De Verlichting En De Machinale Verlichting" – toont hij hoe Adorno 
en Horkheimer's kritiek niet achterhaald is, maar profetisch. De 
instrumentele rede die zij analyseerden heeft zich geïncarneerd in 
kunstmatige intelligentie, platformeconomie en datagedreven bestuur.

Wat dit essay zo scherp maakt, is dat Oudeweg technologie niet als 
extern gereedschap behandelt, maar als epistemologie. Algoritmen zijn 
niet neutrale hulpmiddelen; ze belichamen een bepaalde manier van kijken 
naar de wereld – en daarmee van haar vormen. De vraag is niet of AI 
"goed" of "slecht" wordt gebruikt, maar welke vorm van menselijkheid 
überhaupt nog mogelijk is in een algoritmisch geordende werkelijkheid.


    Onttrekking als politieke daad

Het meest radicale aspect van /Waar Het Denken Stokt/ is misschien wel 
het pleidooi voor onttrekking. In zijn lezing van James C. Scott 
presenteert Oudeweg niet-statelijke vormen van leven niet als primitief, 
maar als strategisch. De vraag is niet hoe we het systeem kunnen 
hervormen, maar hoe we ons eraan kunnen onttrekken zonder te vervallen 
in utopische fantasieën.

Dit thema keert terug in essays over het platteland, lokaal 
traditionalisme en ambachtelijke praktijken. Oudeweg's herwaardering van 
het lokale is geen nostalgische vlucht, maar een harde noodzaak: in een 
wereld waarin abstractie totalitair wordt, is het concrete het laatste 
bolwerk van menselijkheid. Zijn aanval op Marx' "idiocy of rural life" 
is in die zin exemplarisch – het laat zien hoe zelfs radicale kritiek 
blind kan zijn voor haar eigen stedelijke vooroordelen.


    Cognitieve erosie en digitale dementie

De essays over aandacht, geheugen en schermcultuur behoren tot de meest 
toegankelijke van de bundel, maar zijn daardoor niet minder 
verontrustend. Oudeweg's diagnose van "brain rot" – gebaseerd op 
onderzoek van Nicholas Carr, Manfred Spitzer en Maryanne Wolf – laat 
zien dat de digitale revolutie niet alleen onze tools heeft veranderd, 
maar ons denkvermogen zelf aantast.

Bijzonder pregnant is zijn analyse van de NPO en de Nederlandse politiek 
als symptomen van cognitieve aftakeling. Deze passages zijn meedogenloos 
maar overtuigend: een cultuur die scherpte verwart met onbehoorlijkheid, 
is een cultuur die ophoudt te denken.


    Kritische kanttekeningen

/Waar Het Denken Stokt/ is geen perfect boek. De essayistische vorm 
betekent onvermijdelijk dat sommige thema's slechts worden aangesneden 
waar ze verdere uitwerking zouden verdienen. Het essay over symbolisch 
denken opent bijvoorbeeld fascinerende perspectieven op pre-symbolische 
vormen van kennis, maar laat de lezer met meer vragen dan antwoorden achter.

Ook Oudeweg's soms apocalyptische toon kan vermoeiend werken. De 
constante nadruk op verval, aftakeling en erosie dreigt zijn eigen vorm 
van defaitisme te worden – precies wat hij elders bekritiseert. Een 
constructiever moment, een opening naar mogelijke praktijken van 
weerstand, had het boek sterker gemaakt.

Tenslotte: de intellectuele eclectiek die het boek zo stimulerend maakt, 
brengt ook risico's met zich mee. De snelle sprongen tussen denkers 
kunnen leiden tot simplificaties. Kaczynski wordt bijvoorbeeld opgevoerd 
zonder voldoende distantie tot zijn gewelddadige praktijk, terwijl 
Ellul's christelijk-anarchisme wordt geprezen zonder de theologische 
fundamenten serieus te onderzoeken.


    Conclusie: Een noodzakelijk ongemak

Ondanks deze kanttekeningen is /Waar Het Denken Stokt/ een belangrijk 
boek. Het dwingt de lezer tot het hervinden van een intellectuele 
onbehaaglijkheid die in de hedendaagse publieke sfeer zorgvuldig wordt 
vermeden. Oudeweg schrijft tegen de stroom in – niet uit contrariërisme, 
maar uit intellectuele integriteit.

De titel is veelzeggend: dit is denken dat stopt waar het gemakkelijk 
wordt, waar consensus dreigt, waar comfort lonkt. Het is denken dat zich 
niet laat kalmeren door technologische oplossingen of procedurele fixes. 
In die zin is het boek zelf een oefening in wat het bepleit: hardnekkig, 
ongemakkelijk en weerbarstig.

Voor wie bereid is dit ongemak te doorstaan, biedt /Waar Het Denken 
Stokt/ iets zeldzaams: geen antwoorden, maar betere vragen. En in een 
tijd waarin we overspoeld worden met prefab-oplossingen en algoritmische 
zekerheid, is dat misschien wel het meest waardevolle wat een 
filosofisch werk kan bieden.

*Aanbevolen voor:* Lezers die Adorno, Ellul of Scott al kennen en willen 
zien hoe hun analyses zich verhouden tot hedendaagse technologie. Ook 
geschikt voor wie zich ongemakkelijk voelt bij de digitale status quo 
maar geen taal heeft gevonden voor dat onbehagen.

*Af te raden voor:* Wie op zoek is naar praktische handleidingen of 
optimistische toekomstvisies. Dit is geen zelfhulpboek.

*Beoordeling:* ★★★★☆ (4/5) – Een scherpzinnige, verontrustende en 
noodzakelijke interventie in het hedendaagse denken over technologie en 
menselijkheid.

-------------- next part --------------
An HTML attachment was scrubbed...
URL: <http://www.tuxtown.net/pipermail/d66/attachments/20260106/21f9f41b/attachment-0001.html>