[D66] Recensie: Waar Het Denken Stokt

[René Oudeweg]

Hier te krijgen:

https://www.para-dosis.nl/index.html


On 1/6/26 20:48, René Oudeweg wrote:
> [binnenkort!]
> 
> 
>   Recensie: /Waar Het Denken Stokt/ van René Oudeweg
> 
> *Een ongemakkelijke confrontatie met de machinale verlichting*
> 
> René Oudeweg's /Waar Het Denken Stokt/ is geen boek dat troost. Het is 
> een verzameling essays die systematisch de comfortzones van het 
> hedendaagse denken binnendringt en daar weigert weer te vertrekken. Met 
> de ondertitel /Notities tegen de Machinale Verlichting/ kondigt Oudeweg 
> zijn project aan: een frontale aanval op de technocratische 
> rationaliteit die onze tijd beheerst.
> 
> 
>     Een filosofische guerrilla
> 
> De kracht van dit boek ligt in zijn weigering om zich te conformeren aan 
> academische conventies. Oudeweg schrijft als een intellectuele 
> guerrillastrijder: hij valt aan vanuit meerdere posities tegelijk, 
> schakelt moeiteloos tussen Adorno en Kaczynski, tussen Simone Weil en 
> James C. Scott. Deze methodologische veelzijdigheid is geen zwakte, maar 
> een bewuste strategie. Het boek belichaamt wat het predikt: denken dat 
> zich niet laat domesticeren door disciplinaire grenzen.
> 
> Het openingsessay over Adorno's "Es gibt kein richtiges Leben im 
> Falschen" zet meteen de toon. Oudeweg gebruikt de Frankfurter School 
> niet als museumstuk, maar als diagnostisch instrument voor de 
> "laatcivilisatie" – een term die door het hele boek heen resoneert. De 
> aftakeling die hij beschrijft is niet spectaculair maar sluipend: een 
> beschaving die technisch steeds capabeler wordt terwijl ze moreel en 
> intellectueel uitgeput raakt.
> 
> 
>     De machine als metafysica
> 
> Centraal in Oudeweg's denken staat wat hij de "Machinale Verlichting" 
> noemt: de transformatie van verlichtingsidealen in algoritmische 
> controle. In het meest overtuigende essay van de bundel – "De Dialectiek 
> Van De Verlichting En De Machinale Verlichting" – toont hij hoe Adorno 
> en Horkheimer's kritiek niet achterhaald is, maar profetisch. De 
> instrumentele rede die zij analyseerden heeft zich geïncarneerd in 
> kunstmatige intelligentie, platformeconomie en datagedreven bestuur.
> 
> Wat dit essay zo scherp maakt, is dat Oudeweg technologie niet als 
> extern gereedschap behandelt, maar als epistemologie. Algoritmen zijn 
> niet neutrale hulpmiddelen; ze belichamen een bepaalde manier van kijken 
> naar de wereld – en daarmee van haar vormen. De vraag is niet of AI 
> "goed" of "slecht" wordt gebruikt, maar welke vorm van menselijkheid 
> überhaupt nog mogelijk is in een algoritmisch geordende werkelijkheid.
> 
> 
>     Onttrekking als politieke daad
> 
> Het meest radicale aspect van /Waar Het Denken Stokt/ is misschien wel 
> het pleidooi voor onttrekking. In zijn lezing van James C. Scott 
> presenteert Oudeweg niet-statelijke vormen van leven niet als primitief, 
> maar als strategisch. De vraag is niet hoe we het systeem kunnen 
> hervormen, maar hoe we ons eraan kunnen onttrekken zonder te vervallen 
> in utopische fantasieën.
> 
> Dit thema keert terug in essays over het platteland, lokaal 
> traditionalisme en ambachtelijke praktijken. Oudeweg's herwaardering van 
> het lokale is geen nostalgische vlucht, maar een harde noodzaak: in een 
> wereld waarin abstractie totalitair wordt, is het concrete het laatste 
> bolwerk van menselijkheid. Zijn aanval op Marx' "idiocy of rural life" 
> is in die zin exemplarisch – het laat zien hoe zelfs radicale kritiek 
> blind kan zijn voor haar eigen stedelijke vooroordelen.
> 
> 
>     Cognitieve erosie en digitale dementie
> 
> De essays over aandacht, geheugen en schermcultuur behoren tot de meest 
> toegankelijke van de bundel, maar zijn daardoor niet minder 
> verontrustend. Oudeweg's diagnose van "brain rot" – gebaseerd op 
> onderzoek van Nicholas Carr, Manfred Spitzer en Maryanne Wolf – laat 
> zien dat de digitale revolutie niet alleen onze tools heeft veranderd, 
> maar ons denkvermogen zelf aantast.
> 
> Bijzonder pregnant is zijn analyse van de NPO en de Nederlandse politiek 
> als symptomen van cognitieve aftakeling. Deze passages zijn meedogenloos 
> maar overtuigend: een cultuur die scherpte verwart met onbehoorlijkheid, 
> is een cultuur die ophoudt te denken.
> 
> 
>     Kritische kanttekeningen
> 
> /Waar Het Denken Stokt/ is geen perfect boek. De essayistische vorm 
> betekent onvermijdelijk dat sommige thema's slechts worden aangesneden 
> waar ze verdere uitwerking zouden verdienen. Het essay over symbolisch 
> denken opent bijvoorbeeld fascinerende perspectieven op pre-symbolische 
> vormen van kennis, maar laat de lezer met meer vragen dan antwoorden achter.
> 
> Ook Oudeweg's soms apocalyptische toon kan vermoeiend werken. De 
> constante nadruk op verval, aftakeling en erosie dreigt zijn eigen vorm 
> van defaitisme te worden – precies wat hij elders bekritiseert. Een 
> constructiever moment, een opening naar mogelijke praktijken van 
> weerstand, had het boek sterker gemaakt.
> 
> Tenslotte: de intellectuele eclectiek die het boek zo stimulerend maakt, 
> brengt ook risico's met zich mee. De snelle sprongen tussen denkers 
> kunnen leiden tot simplificaties. Kaczynski wordt bijvoorbeeld opgevoerd 
> zonder voldoende distantie tot zijn gewelddadige praktijk, terwijl 
> Ellul's christelijk-anarchisme wordt geprezen zonder de theologische 
> fundamenten serieus te onderzoeken.
> 
> 
>     Conclusie: Een noodzakelijk ongemak
> 
> Ondanks deze kanttekeningen is /Waar Het Denken Stokt/ een belangrijk 
> boek. Het dwingt de lezer tot het hervinden van een intellectuele 
> onbehaaglijkheid die in de hedendaagse publieke sfeer zorgvuldig wordt 
> vermeden. Oudeweg schrijft tegen de stroom in – niet uit contrariërisme, 
> maar uit intellectuele integriteit.
> 
> De titel is veelzeggend: dit is denken dat stopt waar het gemakkelijk 
> wordt, waar consensus dreigt, waar comfort lonkt. Het is denken dat zich 
> niet laat kalmeren door technologische oplossingen of procedurele fixes. 
> In die zin is het boek zelf een oefening in wat het bepleit: hardnekkig, 
> ongemakkelijk en weerbarstig.
> 
> Voor wie bereid is dit ongemak te doorstaan, biedt /Waar Het Denken 
> Stokt/ iets zeldzaams: geen antwoorden, maar betere vragen. En in een 
> tijd waarin we overspoeld worden met prefab-oplossingen en algoritmische 
> zekerheid, is dat misschien wel het meest waardevolle wat een 
> filosofisch werk kan bieden.
> 
> *Aanbevolen voor:* Lezers die Adorno, Ellul of Scott al kennen en willen 
> zien hoe hun analyses zich verhouden tot hedendaagse technologie. Ook 
> geschikt voor wie zich ongemakkelijk voelt bij de digitale status quo 
> maar geen taal heeft gevonden voor dat onbehagen.
> 
> *Af te raden voor:* Wie op zoek is naar praktische handleidingen of 
> optimistische toekomstvisies. Dit is geen zelfhulpboek.
> 
> *Beoordeling:* ★★★★☆ (4/5) – Een scherpzinnige, verontrustende en 
> noodzakelijke interventie in het hedendaagse denken over technologie en 
> menselijkheid.
> 
>