[D66] De overbodigheid van de publieksfilosoof (en waarom de rechtsfilosoof al lang op non-actief staat)

[René Oudeweg]

De overbodigheid van de publieksfilosoof (en waarom de rechtsfilosoof al 
lang op non-actief staat)

De publieksfilosoof is het morele equivalent van de stadsomroeper: ooit 
noodzakelijk, nu vooral luidruchtig. In een tijdperk waarin elke burger 
met een smartphone toegang heeft tot Plato, Kant, Arendt en hun 
volledige commentariële nageslacht, blijft de publieksfilosoof 
hardnekkig doen alsof hij een schaars goed distribueert: uitleg. Zijn 
bestaansrecht rust op een didactische premisse die inmiddels niet alleen 
verouderd is, maar ronduit potsierlijk.

De klassieke rechtvaardiging luidt: “De filosofie is te complex voor het 
grote publiek.” Dit was misschien waar toen kennis zich in kloosters en 
seminaries ophield, maar anno nu is complexiteit geen barrière meer, 
slechts een keuze. Wie vandaag geen filosofie leest, doet dat niet uit 
onvermogen, maar uit desinteresse. En desinteresse laat zich niet 
genezen met een opiniestuk van 800 woorden dat Kant herleidt tot drie 
soundbites en een moreel vingertje.

De publieksfilosoof functioneert niet langer als vertaler, maar als 
filter. Hij vereenvoudigt niet om toegankelijk te maken, maar om 
verteerbaar te blijven binnen het ritme van mediaformats die denken 
reduceren tot meningen. Filosofie wordt zo geen oefening in traagheid en 
precisie, maar een vorm van culturele fastfood: snel, herkenbaar, moreel 
geruststellend. De scherpe randjes verdwijnen, de tegenstrijdigheden 
worden gladgestreken, en wat overblijft is een pseudo-diepzinnigheid die 
vooral dient om het publiek het gevoel te geven dat het heeft nagedacht.

De rechtsfilosoof staat er niet beter voor—integendeel. Waar het recht 
ooit worstelde met fundamentele vragen over legitimiteit, macht en 
normativiteit, is de rechtsfilosoof vandaag gedegradeerd tot 
hofcommentator van de bestaande orde. Zijn “kritiek” blijft veilig 
binnen de marges van het systeem dat hij zegt te analyseren. Hij duidt, 
contextualiseert en nuanceert, maar bijt niet. Net als de 
publieksfilosoof verwart hij uitleg met relevantie.

Beiden delen een hardnekkige illusie: dat hun didactische functie nog 
nodig is. Maar didactiek veronderstelt een asymmetrie die is verdwenen. 
Niet tussen denker en publiek, maar tussen denken en spreken. We leven 
niet in een tijd van tekort aan uitleg, maar van overproductie. Elke 
morele kwestie wordt onmiddellijk omringd door duiding, reflectie en 
filosofische analogieën, nog voor ze goed en wel heeft plaatsgevonden. 
De publieksfilosoof arriveert niet te laat, maar overbodig op tijd.

Bovendien is het idee dat filosofie een opvoedkundige taak heeft voor 
“het publiek” zelf paternalistisch. Het impliceert een passieve massa 
die wacht op intellectuele begeleiding. In werkelijkheid is het publiek 
allang actief, selectief en meedogenloos. Het kiest wat het leest, 
negeert wat het niet interesseert, en doorziet morele zelfprofilering 
feilloos. De publieksfilosoof die denkt dat hij “het debat verrijkt”, 
verrijkt vooral zijn eigen zichtbaarheid.

Wat resteert is een ongemakkelijke waarheid: filosofie die relevant wil 
zijn, moet ophouden zichzelf uit te leggen. Ze moet zich terugtrekken 
uit het commentaarcircuit en weer risico durven nemen—conceptueel, 
politiek, existentieel. Dat vraagt geen publieksfilosofen, maar denkers 
die accepteren dat niet iedereen hoeft te luisteren, en dat onbegrip 
soms productiever is dan populariteit.

De publieksfilosoof is dus niet overbodig omdat filosofie dood is, maar 
omdat ze springlevend is—en geen woordvoerder meer nodig heeft. En de 
rechtsfilosoof? Die kan rustig aansluiten. Het recht redt zich prima 
zonder filosofische bijsluiter, en wie werkelijk iets te zeggen heeft, 
zal het doen zonder eerst uit te leggen waarom het simpel is.

Didactiek was ooit een brug. Nu is het een file.