[D66] Van lemma tot logos: een beschouwing over de onvermijdelijke terugkeer naar de filosofie

[René Oudeweg]

https://en.wikipedia.org/wiki/Wikipedia_philosophy_phenomenon

Van lemma tot logos: een beschouwing over de onvermijdelijke terugkeer 
naar de filosofie

Er bestaat een merkwaardig en inmiddels bijna mythisch verschijnsel 
binnen de digitale kennisarchitectuur van Wikipedia: wie in een 
willekeurig lemma telkens de eerste inhoudelijke link aanklikt, en dit 
proces geduldig blijft herhalen, komt in een opvallend groot aantal 
gevallen, zowat alle gevallen,  uiteindelijk uit bij het lemma 
“Filosofie”. Dit fenomeen, dat zowel speels als diepzinnig is, wordt 
niet slechts anekdotisch waargenomen, maar ook empirisch onderbouwd door 
een programma dat het proces automatiseert en statistisch analyseert. 
Wat op het eerste gezicht een curiosum lijkt, blijkt bij nadere 
beschouwing een rijke metafoor voor de structuur van kennis, de 
geschiedenis van het denken en de wijze waarop betekenis zich ordent in 
taal en cultuur.

De technische observatie

Het programma waar hier sprake van is, doet in essentie weinig meer dan 
wat een menselijke lezer zou kunnen doen: het bezoekt een 
Wikipedia-pagina, identificeert de eerste link die niet tussen haakjes 
staat, niet cursief is en niet tot een zijspoor (zoals uitspraakgidsen 
of metadata) behoort, en volgt deze link naar het volgende lemma. Deze 
procedure herhaalt zich iteratief. Wat de machine toevoegt, is 
volharding en schaal: zij kan duizenden lemma’s doorlopen, patronen 
blootleggen en uitzonderingen catalogiseren.

De uitkomst is opvallend stabiel. Of men nu begint bij “Koffiekopje”, 
“Middeleeuwse architectuur”, “Differentiaalvergelijking” of “Japanse 
esdoorn”, de semantische afdaling – of beter: opstijging – eindigt vaak 
bij abstracte begrippen als wetenschap, kennis, denken, en uiteindelijk: 
filosofie. Dat dit geen toeval is, maar een structureel effect, nodigt 
uit tot reflectie.

De epistemologische onderstroom

Wikipedia is geen willekeurige verzameling teksten; het is een 
collectief geconstrueerde encyclopedie die, ondanks haar pluraliteit aan 
auteurs, een impliciete epistemologische orde vertoont. Definities 
worden doorgaans opgebouwd volgens een klassiek genus–differentia-model: 
een specifiek object wordt beschreven als een bijzonder geval van een 
algemener begrip. Een “kat” is een “zoogdier”, een “zoogdier” is een 
“dier”, een “dier” is een “organisme”, een “organisme” is een “levend 
wezen”, enzovoort. Dit hiërarchische denken is diep geworteld in de 
westerse traditie en gaat terug tot Aristoteles’ Categorieën.

Wanneer men deze logica volgt, beweegt men zich steeds verder weg van 
het concrete en contingente, en steeds dichter naar het abstracte en 
fundamentele. Filosofie verschijnt hier niet als één discipline naast 
andere, maar als het residu dat overblijft wanneer alle specialisaties 
zijn afgepeld: de reflectie op kennis, bestaan, waarheid en betekenis zelf.

Filosofie als attractor

In termen die men uit de systeemtheorie zou kunnen lenen, fungeert 
“Filosofie” als een attractor in het kennisnetwerk van Wikipedia. Dat 
wil zeggen: een toestand waarnaar vele verschillende paden convergeren, 
ongeacht hun beginpunt. Dit suggereert niet alleen iets over de 
structuur van Wikipedia, maar ook over onze culturele intuïtie dat 
filosofie het fundament vormt waarop andere kennisvormen rusten.

Opmerkelijk is dat deze attractor niet noodzakelijk voortkomt uit een 
expliciet redactioneel beleid. Niemand heeft besloten dat alle paden 
naar filosofie moeten leiden. Het is veeleer een emergent verschijnsel, 
ontstaan uit talloze lokale beslissingen van auteurs die, wanneer zij 
een begrip uitleggen, teruggrijpen op wat zij beschouwen als 
fundamenteler, basaler, algemener. Filosofie is hier niet opgelegd, maar 
onvermijdelijk.

De ironie van de mechanische demonstratie

Dat juist een programma – een strikt formeel, syntactisch handelend 
artefact – dit verschijnsel zichtbaar maakt, is niet zonder ironie. 
Filosofie wordt traditioneel gezien als het domein van reflectie, 
twijfel en openheid, terwijl een programma deterministisch en blind zijn 
regels volgt. Toch is het precies deze mechanische trouw aan de 
procedure die de onderliggende semantische orde blootlegt.

Hier raakt het fenomeen aan een klassieke filosofische vraag: in 
hoeverre kan betekenis worden gereduceerd tot structuur? Het programma 
“begrijpt” niets van filosofie, en toch wijst het er onophoudelijk 
naartoe. Zoals een kompasnaald geen besef heeft van het magnetisch veld, 
maar er wel consequent door wordt geleid, zo navigeert het algoritme 
door een veld van betekenis dat het zelf niet kan doorgronden.

Een moderne variant van een oude gedachte

Men zou dit alles kunnen lezen als een digitale herneming van een zeer 
oude intuïtie: dat alle kennis, hoe gespecialiseerd ook, uiteindelijk 
terugverwijst naar fundamentele vragen. Wat is iets? Hoe weten we dat? 
Waarom doet het ertoe? Dat deze vragen traditioneel onder de noemer 
“filosofie” vallen, is geen toeval, maar het resultaat van een lange 
intellectuele geschiedenis waarin filosofie fungeerde als moederdiscipline.

Het Wikipedia-fenomeen is daarmee geen bewijs van de superioriteit van 
filosofie, maar wel van haar centrale positie in ons denken over denken. 
Het laat zien dat zelfs in een hypermoderne, collaboratieve en 
pragmatische kennisomgeving, de oude structuur van het vragen stellen 
standhoudt.

Slotbeschouwing

Dat men, door eenvoudigweg de eerste link te volgen, steeds weer bij 
filosofie uitkomt, is zowel een spel als een spiegel. Het spel toont een 
elegant algoritmisch patroon; de spiegel toont ons iets over hoe wij 
betekenis organiseren. Filosofie blijkt daarin niet het eindpunt omdat 
zij alles afsluit, maar omdat zij datgene is waar men terechtkomt 
wanneer men niets meer voor vanzelfsprekend houdt.

Misschien is dat wel de diepste les van het programma dat dit alles 
demonstreert: dat achter elke definitie een vraag schuilgaat, en dat 
achter elke vraag een oudere, fundamentelere vraag wacht. Wie die vragen 
blijft volgen, komt onvermijdelijk uit bij de filosofie – niet als 
laatste woord, maar als begin.