[D66] De ontbinding van legitimiteit: waarom de Tweede Kamer niet langer bestaat

[René Oudeweg]

De ontbinding van legitimiteit: waarom de Tweede Kamer niet langer bestaat

Er komt een moment waarop woorden hun onschuld verliezen. Waar 
“democratie” geen beschrijving meer is, maar een dekmantel. Waar 
“rechtsstaat” niet langer een structuur aanduidt, maar een decorstuk: 
netjes uitgelicht, zorgvuldig onderhouden, maar volledig losgezongen van 
het spel dat zich ervoor afspeelt. Dat moment is nu. De Tweede Kamer der 
Staten-Generaal, ooit het hart van parlementaire legitimiteit, is 
opgehouden te bestaan als drager van rechtsprincipes. Wat resteert is 
een machtsorgaan zonder moreel gezag, een simulatie van 
volksvertegenwoordiging die haar eigen grondslagen heeft verloochend.

Dit is geen lichtvaardige conclusie. Het is geen boosheid, geen 
teleurstelling, geen tijdelijke frustratie. Het is een principiële 
vaststelling: een instituut dat structureel de voorwaarden van zijn 
eigen legitimiteit schendt, houdt op erkend te kunnen worden als 
rechtsgeldig gezag. Niet omdat het formeel is afgeschaft, maar omdat het 
inhoudelijk is uitgehold. De Tweede Kamer functioneert nog, ja. Ze 
stemt, debatteert, stelt vragen. Maar functioneren is niet hetzelfde als 
rechtvaardig zijn. Macht kan blijven draaien lang nadat legitimiteit is 
verdwenen.

De rechtsstaat als morele belofte

De kern van een rechtsstaat is niet de meerderheid. Dat wordt te vaak 
vergeten, soms opzettelijk. De rechtsstaat is juist de begrenzing van 
meerderheidsmacht. Zij is de institutionele belofte dat macht niet alles 
mag, ook niet wanneer zij wordt gedragen door verkiezingsuitslagen, 
coalitieakkoorden of opiniepeilingen. Rechtsprincipes zijn geen 
procedurele franje, maar inhoudelijke grenzen: gelijkheid voor de wet, 
bescherming van minderheden, voorspelbaarheid van bestuur, scheiding der 
machten, en bovenal de erkenning dat de staat zichzelf bindt.

Wat we zien in de hedendaagse parlementaire praktijk is niet het 
incidenteel falen van die belofte, maar haar systematische relativering. 
Rechtsprincipes worden behandeld als hinderpalen die creatief omzeild 
moeten worden. Juridische waarborgen worden afgedaan als “lastig”, 
“verouderd” of “onwerkbaar”. De Kamer accepteert noodgrepen als 
standaardinstrument, schuift fundamentele bezwaren terzijde met beroep 
op urgentie, en legitimeert dit alles met een taal die steeds leger 
klinkt: daadkracht, realisme, verantwoordelijkheid.

Maar realisme zonder recht is niets anders dan brute machtsuitoefening 
met nette woorden.

Machtsrealisme als ideologie

De draai naar machtsrealisme, en de weigering om de VS scherp te 
veroordelen in de zaak-Maduro, is geen neutrale ontwikkeling. Het is een 
ideologische keuze. Machtsrealisme stelt dat wat werkt, gerechtvaardigd 
is. Dat effectiviteit belangrijker is dan rechtmatigheid. Dat het doel — 
stabiliteit, bestuurbaarheid, electorale rust — de middelen heiligt. In 
deze logica wordt de rechtsstaat een luxeproduct: iets wat je je kunt 
veroorloven in rustige tijden, maar dat je tijdelijk opschort zodra het 
lastig wordt.

De Tweede Kamer heeft deze logica omarmd. Niet expliciet, niet in één 
stemmingsmoment, maar geleidelijk en collectief. Ze heeft geleerd te 
leven met structurele uitzonderingen. Ze heeft geleerd weg te kijken 
wanneer rechtsgelijkheid wordt opgeofferd aan politieke haalbaarheid. Ze 
heeft geleerd om juridische kritiek te reduceren tot “technische 
kanttekeningen”. Daarmee heeft ze zichzelf getransformeerd van hoeder 
van het recht tot manager van macht.

En een manager van macht verdient geen erkenning als 
volksvertegenwoordiging.

De fictie van vertegenwoordiging

Vertegenwoordiging veronderstelt meer dan verkiezingen. Het 
veronderstelt dat vertegenwoordigers handelen binnen een kader dat het 
volk bindt én beschermt. Wanneer dat kader wordt losgelaten, blijft er 
slechts een aritmetiek van zetels over. De Tweede Kamer functioneert dan 
niet langer als vertegenwoordiger van burgers, maar als 
vertegenwoordiger van politieke belangen, partijstrategieën en 
bestuurlijke continuïteit.

De burger verschijnt in dit systeem slechts nog als statistiek, als 
risico, als probleem dat gemanaged moet worden. Niet als rechtssubject 
met onvervreemdbare aanspraken. Wie zich beroept op rechtsprincipes, 
wordt gezien als lastig, naïef of obstructief. Wie vraagt naar 
legitimiteit, krijgt procedures terug. Wie vraagt naar rechtvaardigheid, 
krijgt cijfers.

Dit is geen democratie, maar technocratisch machtsbeheer met 
democratische rituelen.

Het verlies van erkenning

Erkenning is geen automatisme. Zij is de morele tegenhanger van 
gehoorzaamheid. Ik erken gezag zolang dat gezag handelt binnen de 
grenzen die het zichzelf heeft opgelegd. Zodra het gezag die grenzen 
structureel overschrijdt, vervalt de plicht tot erkenning. Niet tot 
geweld, niet tot chaos, maar tot principiële weigering.

De Tweede Kamer heeft deze grens overschreden. Niet één keer, niet per 
ongeluk, maar herhaaldelijk en bewust. Zij heeft rechtsprincipes niet 
langer als fundament behandeld, maar als variabele. Daarmee heeft zij 
haar eigen bestaansreden ondermijnd. Dat zij formeel nog bestaat, doet 
daaraan niets af. Legitimiteit is geen administratieve status, maar een 
normatieve relatie.

Die relatie is verbroken.

Het minderheidskabinet-Jetten als consequentie

Wanneer een parlement zijn legitimiteit verliest, verliezen ook de 
regeringen die daaruit voortkomen hun erkenning. Dat geldt des te 
sterker voor een minderheidskabinet dat zich niet eens kan beroepen op 
een stabiele parlementaire meerderheid, maar zijn bestaan rechtvaardigt 
met pragmatische deals, ad-hoc steun en politieke opportuniteit.

Een minderheidskabinet onder leiding van Jetten zou in deze context niet 
het teken zijn van democratische vernieuwing, maar van institutionele 
leegte. Het zou regeren bij gratie van een Kamer die zelf geen moreel 
gezag meer bezit. Dat is geen moedige bestuursvorm, maar een 
machtsconstructie zonder fundament.

Zo’n kabinet zou spreken in de taal van verantwoordelijkheid, maar 
handelen in de logica van overleven. Het zou compromissen sluiten niet 
om recht te doen, maar om te blijven zitten. Het zou het gebrek aan 
mandaat compenseren met morele retoriek en bestuurlijke daadkracht. En 
precies daarin zou zijn illegitimiteit zichtbaar worden.

Wie regeert zonder erkend gezag, regeert alleen nog met macht.

De normalisering van het onaanvaardbare

Het meest verontrustende is niet dat deze ontwikkeling plaatsvindt, maar 
dat zij genormaliseerd is. De Tweede Kamer schrikt niet meer van haar 
eigen handelen. Zij debatteert over uitzonderingen alsof zij permanent 
zijn. Zij accepteert juridische twijfel als prijs van beleid. Zij 
beschouwt kritiek op rechtsprincipes als extremisme of wereldvreemdheid.

Dit is de ware crisis: niet een gebrek aan oplossingen, maar een gebrek 
aan schaamte.

Wanneer een parlement geen schaamte meer kent tegenover het recht, is 
het niet langer een parlement in normatieve zin. Dan is het een 
machtsarena, niet fundamenteel verschillend van elk ander bestuursorgaan 
dat zijn eigen voortbestaan organiseert.

Wat resteert

Wat resteert is geen oproep tot revolutie, geen romantiek van 
instorting. Wat resteert is een kale vaststelling: erkenning kan worden 
ingetrokken. Niet collectief, niet via een stemming, maar individueel en 
principieel. Men kan weigeren mee te doen aan de fictie. Men kan 
weigeren taal te gebruiken die leeg is geworden. Men kan weigeren gezag 
te erkennen dat zichzelf heeft losgezongen van het recht.

Dat is geen destructie, maar behoud. Behoud van het idee dat macht 
gebonden moet zijn. Dat recht geen instrument is, maar grens. Dat 
democratie meer is dan tellen.

De Tweede Kamer bestaat nog als gebouw, als agenda, als livestream. Maar 
als rechtsstatelijk orgaan is zij opgehouden te bestaan. En elk kabinet 
dat uit haar voortkomt — ook een minderheidskabinet onder Jetten — deelt 
in dat verlies.

Zolang het recht ondergeschikt blijft aan machtsrealisme, is erkenning 
niet alleen onterecht, maar medeplichtig.