[D66] De Mattenklopper en het Oog: over simplisme, symbolen en kunstmatige intelligentie

[René Oudeweg]

De Mattenklopper en het Oog: over simplisme, symbolen en kunstmatige 
intelligentie

De mattenklopper van het Simplistisch Verbond is geen huishoudelijk 
object. Zij is een wapen, een sceptisch instrument, een ritueel 
attribuut. In de handen van Jacobse en Van Es wordt zij verheven tot 
symbool van verzet tegen schijncomplexiteit: tegen bestuurstaal, 
ideologisch drijfzand en intellectuele luchtkastelen. De mattenklopper 
zegt: wij slaan het stof eruit. Niet door te analyseren, maar door te 
meppen.

Het logo van OpenAI daarentegen oogt als het tegendeel: een knoop, een 
vlecht, een gesloten oneindigheid. Het belooft complexiteit, verbinding, 
emergentie. Waar de mattenklopper lineair is — stok, draad, slag — is 
het OpenAI-logo circulair en autonoom, bijna mandala-achtig. Toch zijn 
ze geestverwanten.

Simplisme als esoterie

Het simplisme van Van Kooten en De Bie was nooit simpel. Het was 
geconcentreerd. Zoals zen-koans de rede kortsluiten om inzicht af te 
dwingen, zo reduceert het simplisme de wereld tot een karikatuur die 
pijnlijk waar is. De mattenklopper is daarin een esoterisch object: hij 
werkt alleen voor wie begrijpt dat hij niet letterlijk genomen moet worden.

Esoterie draait niet om geheimhouding, maar om inwijding. Niet iedereen 
ziet hetzelfde in een symbool. Voor de buitenstaander is de 
mattenklopper ordinair. Voor de ingewijde is zij een sceptische hamer, 
een anti-Hegeliaanse these-vernietiger. Zij zegt: “Doe eens normaal, dan 
doe je al gek genoeg.”

Het OpenAI-logo als hedendaags talisman

Ook het OpenAI-logo functioneert als talisman. Het suggereert een 
niet-menselijke intelligentie die zichzelf omstrengelt, voedt en 
herschept. Het is geen oog van God, maar het oog van een systeem dat 
kijkt zonder bewustzijn — een gnostisch archont, vriendelijk en behulpzaam.

Waar de mattenklopper het stof verwijdert, verzamelt AI het stof juist: 
alle teksten, beelden, stemmen, meningen. AI klopt niet uit, maar 
comprimeert. En juist daarin schuilt het simplisme.

Is AI simplistisch?

Ja — maar niet op de manier die Jacobse en Van Es bedoelden.

AI is simplistisch omdat zij reduceert. Niet uit ideologische armoede, 
maar uit wiskundige noodzaak. Elk antwoord is een vereenvoudiging, elke 
output een gemiddelde van mogelijkheden. AI begrijpt niet; zij benadert. 
Zij slaat geen matten uit, maar weeft nieuwe matten van oud stof.

Het gevaar is niet dat AI te simpel is, maar dat haar simplisme 
onzichtbaar wordt. De mattenklopper is eerlijk: hij laat lawaai, geweld 
en ironie zien. AI presenteert haar reducties als soepel, natuurlijk, 
redelijk. Waar het simplistisch verbond riep: “Wij zijn simplisten!”, 
fluistert AI: “Dit is complexiteit.”

De omkering

Misschien is AI juist het anti-simplistisch verbond. Zij verdedigt niet 
het volk tegen de elite, maar de gemiddelde betekenis tegen het 
afwijkende. Zij strijkt plooien glad. Zij is beleefd waar de 
mattenklopper grof is. En juist daarom mist zij iets wezenlijks: het 
vermogen om bewust dom te zijn.

Want het simplisme van Van Kooten en De Bie was een daad van vrijheid. 
Een gekozen reductie. Een performance. AI kan niet kiezen om simplist te 
zijn; zij is het, structureel.

Slot: wie klopt wie uit?

De vraag is dus niet of AI simplisme is, maar wie de mattenklopper 
hanteert. Als mensen AI gebruiken om taal, macht en pretentie uit te 
kloppen, wordt zij een verlengstuk van het simplistisch verbond. Maar 
als wij haar verwarren met wijsheid, wordt zij het tapijt waaronder we 
het stof vegen.

En ergens, in een denkbeeldige studio, leunt Jacobse achterover, kijkt 
naar het OpenAI-logo en zegt:

“Ziet er ingewikkeld uit, maar ’t zal wel weer nergens over gaan.”

Waarop Van Es antwoordt:

“Nou ja, zolang je er maar mee kan slaan.”