[D66] Klimaatpolitiek is gebaseerd op een geloof

Dr. Marc-Alexander Fluks fluks at combidom.com
Wed Oct 7 16:31:27 CEST 2026


Bron:   Trouw
Datum:  5 oktober 2026
Auteur: Jean-Baptiste Fressoz, bewerking Trouw
URL:    https://www.trouw.nl/redactie/Nieuwe_Energie_essay/


Energietransitie? Een mythe, stelt deze wetenschapshistoricus
-------------------------------------------------------------

De energietransitie is een mythe, stelt wetenschapshistoricus 
Jean-Baptiste Fressoz. Van alle energiebronnen gebruiken we meer dan 
vroeger. Sterker nog: windenergie helpt om fossiele industrieen rendabel 
te houden.

Weinig objecten zijn zo geliefd bij een natie als de windmolen bij de 
Nederlanders. Op Holland.com presenteert het nationaal toerismebureau de 
molen als bewijs dat Nederland al 'eeuwenlang voorloper is op het gebied 
van schone windenergie', en trekt een lijn van de houten wieken uit de 
Gouden Eeuw naar de stalen rotoren van de Noordzee: een ononderbroken 
traditie.

Een vleiend verhaal, dat niet klopt. Het was niet de wind, maar turf die 
de Nederlandse Gouden Eeuw aandreef, en die de huizen, brouwerijen, 
steenbakkerijen en suikerraffinaderijen verwarmde. In de zeventiende 
eeuw leverde het verbranden van turf ruim honderd keer meer energie op 
dan alle duizenden windmolens van het land samen. Turf was in Nederland 
een van de eerste grote industrieen voor fossiele brandstofwinning, en 
een onmiskenbaar koloniale en kapitalistische industrie.

De regio die Groningen van brandstof voorzag, wordt nog steeds de 
Veenkolonien genoemd. Vanaf de zestiende eeuw organiseerden de stad, en 
in toenemende mate de rijke kooplui uit Holland en Utrecht, het 
droogleggen en afgraven van de veengronden. Zodra een veengebied 
uitgeput was, zochten ze met hun kapitaal een nieuwe bestemming.

Historici zien dit vaak als een interne kolonisatie, die op eigen bodem 
de logica spiegelde van het rijk dat de Republiek overzee opbouwde. Want 
dezelfde turf verwarmde de steden waarvan de scheepswerven - met hout 
gezaagd door windmolens - de vloot van de VOC te water lieten.

En ironisch genoeg werd windenergie gebruikt om de grondwaterstand te 
verlagen zodat het veen kon worden afgestoken. De windmolen was slechts 
een klein radertje in een van de eerste fossiele rijken van de wereld.

In dezelfde zuidoosthoek van Groningen werd in 1959 het Groningenveld 
ontdekt, decennialang het grootste aardgasveld op land in Europa. De 
eerste putten lagen bijna naast Hoogezand en Sappemeer, de oudste 
veenkolonien. Toen de staat in 2024 eindelijk de gaskraan dichtdraaide, 
opende Google een datacenter in Winschoten. Het is een van de vele 
serverparken in de provincie die de 'AI-economie' moeten voeden.

Wind, turf, gas, data: geen van deze 'grondstoffen' verving de vorige, 
of werd vervangen. Zelfs turf niet. Nederland blijft een van de grootste 
consumenten daarvan ter wereld - niet langer als brandstof, maar als 
tuinaarde. Vele miljoenen tonnen worden elk jaar geimporteerd uit de 
Duitse en Baltische veengebieden, voor de gasgestookte kassen die dit 
kleine land de op een na grootste landbouwexporteur ter wereld maken.

We zijn gewend om de geschiedenis van energie in termen van transitie te 
zien. Steenkool verving hout, olie verving steenkool, en hernieuwbare 
bronnen vervangen nu fossiele brandstoffen. Deze visie vormt het 
dominante klimaatnarratief.

Maar historisch gezien is er nog nooit een energiebron - en geen enkel 
materiaal - uit de wereldeconomie verdwenen (al kun je discussieren over 
walvisolie). Erger nog, elke primaire energiebron is gegroeid. Jaar na 
jaar - financiele crises, wereldoorlogen en pandemieen daargelaten - 
heeft de wereld meer steenkool, meer olie, meer gas, meer hout verbrand 
en meer wind en zon geoogst - van alles meer.

En dit is geen eenvoudige optelsom. De energieen zijn symbiotisch 
gegroeid, waarbij ze elk op de andere leunen en elkaar goedkoper, 
toegankelijker of duurzamer maken. Ze groeien niet elk voor zich, of 
omstebeurt; ze zwellen samen op.


Energieen zijn geen afzonderlijke entiteiten

Neem een stuk steenkool dat rond 1900 uit een Britse mijn werd gehouwen. 
Dat stuk symboliseerde niet de overwinning van fossiel op het tot dan 
toe gebruikte hout of turf. De steenkool was zelf het product van een 
systeem dat draaide op hernieuwbare energie. Bijvoorbeeld de enorme 
hoeveelheid voedsel - biomassa - waarmee de mijnwerkers hun arbeid 
konden leveren. In 1900 werkten bijna een miljoen mijnwerkers in de 
Britse kolenindustrie.

Achter het stuk steenkool liggen de stromen graan uit Europa en Amerika, 
en de handel op de Noordzee, met schepen uit Denemarken en Nederland die 
beladen met kaas, boter, eieren en spek arriveerden en terugkeerden met 
hun ruimen vol steenkool. De verspreiding van het English breakfast 
onder de arbeidersklasse behoort indirect tot de materiele geschiedenis 
van steenkool.

Steenkoolmijnen verslonden daarnaast enorme hoeveelheden hout om hun 
galerijen te stutten. Dat hout kwam uit de bossen van Noorwegen en 
Zweden, of uit het zuidwesten van Frankrijk. De houtkap draaide op zijn 
beurt op de spieren van houthakkers en paarden - op biomassa - en op 
water: in Scandinavie werden boomstammen via rivieren naar zagerijen 
gedreven die werden aangedreven door waterkracht.


Het verhaal uit de lesboeken klopt niet

Zo'n eenvoudig stuk steenkool laat zien dat energieen geen afzonderlijke 
entiteiten zijn, maar een ingewikkeld samenspel vormen. Het verhaal uit 
de lesboeken, van een 'industriele revolutie' die Europa 'van hout naar 
steenkool' bracht, is simpelweg onjuist. Britse mijnen verbruikten rond 
1900 meer hout, in de vorm van stutten, dan Groot-Brittannie twee eeuwen 
eerder als blokken hout had verbrand. Zonder overvloedig hout zouden de 
industriele naties weinig of geen steenkool hebben gehad - en dus geen 
stoom, geen staal, geen spoorwegen. Nogal een aparte 'transitie'.

Dezelfde symbiotische logica zien we terug bij olie. In de twintigste 
eeuw verdrongen benzine- en dieselmotoren stoom in schepen en treinen. 
Maar wat de olie-industrie van steenkool afnam, gaf het direct terug 
door zijn totale afhankelijkheid van staal. De wereld verbruikte in 1900 
ongeveer een miljard ton steenkool; een eeuw later verbruikte alleen al 
de mondiale staalindustrie ongeveer een miljard ton steenkool. Zo bezien 
rijdt ook de auto, gemaakt van staal, nog altijd 'op steenkool'.

De geschiedenis van energiebronnen is een geschiedenis van symbiotische 
groei en wederzijdse afhankelijkheid. Op weinig plekken zie je dat zo 
duidelijk als op de Noordzee, waar Kadir van Lohuizen de meeste van zijn 
beelden maakte voor dit project.


De vonk in Slochteren

De vondst van het gasveld onder Slochteren was de vonk die de exploratie 
van de Noordzee deed ontbranden. De olieschokken van de jaren zeventig, 
en de verviervoudiging van de olieprijzen, transformeerden de economie 
van offshoreboringen. Kapitaal stroomde naar de Noordzee, die het 
wereldlaboratorium van offshoretechniek werd. De omstandigheden waren 
zwaarder dan in Venezuela of de Kaspische Zee, waar de eerste platforms 
hadden gestaan; de golven en winterstormen vereisten zwaardere 
constructies.

Gigantisme loopt als een rode draad door elk verslag van de Noordzee. 
Denk aan het Forties-veld, geexploiteerd door British Petroleum, 180 
kilometer ten noordoosten van Aberdeen. De platforms moesten op 120 
meter diepte op een zeebodem staan, in een corridor van zware stormen. 
Het Texaanse bedrijf Brown & Root bouwde ze met elk 18.000 ton staal - 
het gewicht van drie Eiffeltorens, twee keer zo zwaar als alles wat 
destijds in de Golf van Mexico stond.

Die vroege platforms lijken nog bescheiden vergeleken met hun opvolgers: 
Alwyn North, uit 1987, woog meer dan 40.000 ton. Noorse ingenieurs 
ruilden daarbij staal in voor beton. Betonnen platforms hoeven niet 
verankerd te worden in de zeebodem, ze zijn puur door hun massa stabiel. 
Troll A, in bedrijf sinds 1996, woog inclusief ballast 1,2 miljoen ton - 
het zwaarste object dat de mensheid ooit heeft verplaatst.


Twee kilo staal voor elke ton

Een complete materiele boekhouding van de Noordzee is nog door niemand 
opgesteld. Wat eruit kwam, kunnen we per vat tellen. Al met al heeft de 
offshore-industrie in de Noordzee meer dan 16 gigaton olie, condensaten 
en gas geproduceerd. Tegen de huidige prijzen is dat ongeveer 15 biljoen 
dollar waard - waarvan 2 biljoen in het Noorse staatsfonds zit, het 
rijkste ter wereld.

Wat erin ging? Dat is moeilijker in te schatten. De enorme kosten voor 
het ontmantelen van de verouderde installaties - 40 miljard pond alleen 
al voor het Britse plat - wijzen op de hoeveelheid materialen die ermee 
gemoeid zijn. Dertig miljoen ton is een conservatieve schatting voor de 
hoeveelheid staal die nu in de Noordzee ligt.

Dat komt neer op twee kilo staal voor elke ton olie en gas die werd 
opgehaald. En dan zijn de stoffen die het milieu het langst straffen nog 
niet meegerekend: olierampen, giftig geproduceerd water, met chemicalien 
doorspekt boormodder, asbest, pfas, de pcb's van elektrische 
transformatoren, het lood van batterijen. De Noordzee heeft een zware 
ecologische prijs betaald voor de 'energiesoevereiniteit' van de staten 
langs haar kusten.

Die beloofden in 2022 al om de Noordzee te veranderen in 'Europa's 
groene krachtcentrale'. De Duitse bondskanselier Friedrich Merz 
beschreef onlangs de Noordzee als 'het grootste reservoir van schone 
energie ter wereld'.

Hoe moeten we deze nieuwe groene inkadering van de Noordzee lezen? 
Achter de retoriek van breuk, van een schone lei, ligt een diepere 
industriele continuiteit - bedrijven die zich aanpassen om te overleven 
naarmate hun koolwaterstofreserves opraken. Want de olie en het gas van 
de Noordzee produceerden meer dan alleen inkomsten, brandstof en 
vervuiling. Ze smeedden een hele industriele wereld van honderden kleine 
of grote bedrijven - die van offshore-activiteiten - waarin windenergie 
zich sinds eind jaren negentig stilletjes heeft genesteld.

De Noordzee schopt zo de nette tegenstellingen tussen 'nieuwe' en 'oude' 
energieen, of 'groen' en 'fossiel' kapitalisme door de war. Wat als 
energietransitie wordt verkocht, kan beter worden begrepen als de 
diversificatie van de offshore-industrie.

Neem het voorbeeld van het Nederlandse bedrijf Heerema Marine 
Contractors. Dat bouwde de gespecialiseerde zware hefschepen die de 
kolossale platforms van het olietijdperk in de jaren zeventig en tachtig 
konden dragen en neerzetten. Sinds de jaren 2000 installeert het ook 
offshorewindturbines - soms vanaf exact dezelfde schepen.

Hetzelfde geldt voor de onderzeese specialisten, die gasvelden in Qatar, 
Turkije, de Golf van Mexico en de Noordzee onderhouden terwijl ze 
daarnaast offshore-windcontracten aannemen; en ook voor de bedrijven in 
onderwaterrobotica, geotechnisch onderzoek en kabelproductie. Allen zijn 
afhankelijk van kostbare apparatuur die moet worden afgeschreven via een 
ononderbroken stroom van opdrachten. Hun winst draait niet om het type 
energie dat ze verwerken, maar om het volume van hun activiteit - en 
daarom versterken olie, gas en wind elkaar. Door de offshore-wereld 
bezig te houden, helpt windenergie indirect de extractie van olie en gas 
in stand te houden.


Het grootste drijvende windpark ter wereld

Wie die symbiose wil zien, moet naar Hywind Tampen, 's werelds grootste 
drijvende windpark. De elf gigantische turbines staan niet vast aan de 
zeebodem maar drijven op enorme vlotters die worden vastgehouden door 
betonnen kielen van zo'n tienduizend ton per stuk. In 2018 prees het 
Internationaal Energieagentschap drijvende windenergie als een van de 
sleutels tot de 'energietransitie'.

De realiteit blijft ver achter: in 2026 levert offshore-wind iets meer 
dan een half procent van de wereldwijde elektriciteit, en drijvende wind 
nauwelijks een dertigduizendste. Erger nog: Hywind Tampen bestaat om de 
olie- en gasplatforms van energiebedrijf Equinor van stroom te voorzien.

Die paradox is in feite een patroon: niet ver van Tampen ligt Troll, het 
grootste gasveld van Noorwegen. Het haalt zijn stroom vanaf de kust via 
een onderzeese kabel, zodat Noorse waterkracht direct wordt gekoppeld 
aan de productie van gas.

In de Noordzee blaast de wind de olie en het gas niet weg; hij leent ze 
de energie om te blijven bestaan. Dezelfde processen spelen elders. In 
het Midden-Oosten gebruiken oliestaten steeds vaker zonne-energie om hun 
elektriciteit en ontzilting koolstofvrij te maken, waardoor nog meer 
koolwaterstoffen vrijkomen voor export.


Een ontnuchterende les

De hedendaagse klimaatpolitiek is gebaseerd op een geloof in de kracht 
van het narratief. Het akkoord van Parijs van 2015 kunnen we deels lezen 
als een poging om een realiteit in het leven te roepen, een 
selffulfilling prophecy zo je wilt. Door elke natie uit te nodigen om 
haar eigen pad naar koolstofreductie uit te stippelen, was de boodschap 
aan de wereldmarkten dat het tijdperk van fossiele brandstoffen ten 
einde liep. Overtuig investeerders ervan dat koolwaterstoffen gedoemd 
zijn, was de redenering, en kapitaal zal naar koolstofarme en groene 
technologieen vloeien.

Toch lijkt het erop dat de fysieke fundamenten van het mondiale 
kapitalisme niet zo gemakkelijk buigen voor deze scenario's. Op de 
werkvloer raken nieuwe energiesystemen verstrengeld met de oude, waarbij 
ze infrastructuur, technologieen en expertise delen.

De les van deze symbiotische geschiedenis is ontnuchterend. We kunnen er 
niet op rekenen dat de interne dynamiek van kapitalistische innovatie - 
de verwachte veroudering van fossiele brandstoffen - de opwarming van de 
aarde uit zichzelf stopt. De tegenstelling tussen schone, moderne 
hernieuwbare bronnen en archaische, vuile fossiele brandstoffen is 
grotendeels een constructie.

Dus is er ook geen scherpe lijn tussen 'fossiel kapitalisme' en 'groen 
kapitalisme'. We hebben te maken met een economisch systeem dat elke 
beschikbare energiebron mobiliseert.

De wereldwijde emissies kunnen in het komende decennium best 
stabiliseren - maar een stabilisering is geen transitie. Wat de 
atmosfeer registreert is noch het aandeel van hernieuwbare energie in de 
mix, noch de elegantie van onze verhalen over groene transities, maar de 
absolute hoeveelheid koolstof die nog uit de grond wordt getrokken en 
verbrand.

Uiteindelijk bepaalt niet het verhaal dat we vertellen het klimaat, maar 
de koolstof die we verbranden.

- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Essay

Dit is een sterk ingekorte en vrij vertaalde versie van het essay dat 
wetenschapshistoricus Jean-Baptiste Fressoz schreef voor het nieuwe boek 
van fotograaf Kadir van Lohuizen over de Noordzee en de 
energietransitie, dat eind oktober verschijnt bij uitgeverij Lannoo. 
Fressoz is verbonden aan het Centre National de la Recherche 
Scientifique in Parijs. Zijn meest recente boek (2025) verschijnt deze 
herfst in een Nederlandse vertaling als Zonder meer, een transitieloze 
energiegeschiedenis.

De tentoonstelling 'Nieuwe Energie' is in het Rijksmuseum te zien van 9 
oktober tot 17 januari. Het gelijknamige boek komt uit bij uitgeverij 
Lannoo en verschijnt in november. De serie 'Nieuwe Energie' is vanaf 7 
januari te zien bij de VPRO op NPO 2.

--------
(c) 2026 DPG Media B.V.


More information about the D66 mailing list