[D66] Klimaatpolitiek is gebaseerd op een geloof
Dr. Marc-Alexander Fluks
fluks at combidom.com
Wed Oct 7 16:31:27 CEST 2026
Bron: Trouw
Datum: 5 oktober 2026
Auteur: Jean-Baptiste Fressoz, bewerking Trouw
URL: https://www.trouw.nl/redactie/Nieuwe_Energie_essay/
Energietransitie? Een mythe, stelt deze wetenschapshistoricus
-------------------------------------------------------------
De energietransitie is een mythe, stelt wetenschapshistoricus
Jean-Baptiste Fressoz. Van alle energiebronnen gebruiken we meer dan
vroeger. Sterker nog: windenergie helpt om fossiele industrieen rendabel
te houden.
Weinig objecten zijn zo geliefd bij een natie als de windmolen bij de
Nederlanders. Op Holland.com presenteert het nationaal toerismebureau de
molen als bewijs dat Nederland al 'eeuwenlang voorloper is op het gebied
van schone windenergie', en trekt een lijn van de houten wieken uit de
Gouden Eeuw naar de stalen rotoren van de Noordzee: een ononderbroken
traditie.
Een vleiend verhaal, dat niet klopt. Het was niet de wind, maar turf die
de Nederlandse Gouden Eeuw aandreef, en die de huizen, brouwerijen,
steenbakkerijen en suikerraffinaderijen verwarmde. In de zeventiende
eeuw leverde het verbranden van turf ruim honderd keer meer energie op
dan alle duizenden windmolens van het land samen. Turf was in Nederland
een van de eerste grote industrieen voor fossiele brandstofwinning, en
een onmiskenbaar koloniale en kapitalistische industrie.
De regio die Groningen van brandstof voorzag, wordt nog steeds de
Veenkolonien genoemd. Vanaf de zestiende eeuw organiseerden de stad, en
in toenemende mate de rijke kooplui uit Holland en Utrecht, het
droogleggen en afgraven van de veengronden. Zodra een veengebied
uitgeput was, zochten ze met hun kapitaal een nieuwe bestemming.
Historici zien dit vaak als een interne kolonisatie, die op eigen bodem
de logica spiegelde van het rijk dat de Republiek overzee opbouwde. Want
dezelfde turf verwarmde de steden waarvan de scheepswerven - met hout
gezaagd door windmolens - de vloot van de VOC te water lieten.
En ironisch genoeg werd windenergie gebruikt om de grondwaterstand te
verlagen zodat het veen kon worden afgestoken. De windmolen was slechts
een klein radertje in een van de eerste fossiele rijken van de wereld.
In dezelfde zuidoosthoek van Groningen werd in 1959 het Groningenveld
ontdekt, decennialang het grootste aardgasveld op land in Europa. De
eerste putten lagen bijna naast Hoogezand en Sappemeer, de oudste
veenkolonien. Toen de staat in 2024 eindelijk de gaskraan dichtdraaide,
opende Google een datacenter in Winschoten. Het is een van de vele
serverparken in de provincie die de 'AI-economie' moeten voeden.
Wind, turf, gas, data: geen van deze 'grondstoffen' verving de vorige,
of werd vervangen. Zelfs turf niet. Nederland blijft een van de grootste
consumenten daarvan ter wereld - niet langer als brandstof, maar als
tuinaarde. Vele miljoenen tonnen worden elk jaar geimporteerd uit de
Duitse en Baltische veengebieden, voor de gasgestookte kassen die dit
kleine land de op een na grootste landbouwexporteur ter wereld maken.
We zijn gewend om de geschiedenis van energie in termen van transitie te
zien. Steenkool verving hout, olie verving steenkool, en hernieuwbare
bronnen vervangen nu fossiele brandstoffen. Deze visie vormt het
dominante klimaatnarratief.
Maar historisch gezien is er nog nooit een energiebron - en geen enkel
materiaal - uit de wereldeconomie verdwenen (al kun je discussieren over
walvisolie). Erger nog, elke primaire energiebron is gegroeid. Jaar na
jaar - financiele crises, wereldoorlogen en pandemieen daargelaten -
heeft de wereld meer steenkool, meer olie, meer gas, meer hout verbrand
en meer wind en zon geoogst - van alles meer.
En dit is geen eenvoudige optelsom. De energieen zijn symbiotisch
gegroeid, waarbij ze elk op de andere leunen en elkaar goedkoper,
toegankelijker of duurzamer maken. Ze groeien niet elk voor zich, of
omstebeurt; ze zwellen samen op.
Energieen zijn geen afzonderlijke entiteiten
Neem een stuk steenkool dat rond 1900 uit een Britse mijn werd gehouwen.
Dat stuk symboliseerde niet de overwinning van fossiel op het tot dan
toe gebruikte hout of turf. De steenkool was zelf het product van een
systeem dat draaide op hernieuwbare energie. Bijvoorbeeld de enorme
hoeveelheid voedsel - biomassa - waarmee de mijnwerkers hun arbeid
konden leveren. In 1900 werkten bijna een miljoen mijnwerkers in de
Britse kolenindustrie.
Achter het stuk steenkool liggen de stromen graan uit Europa en Amerika,
en de handel op de Noordzee, met schepen uit Denemarken en Nederland die
beladen met kaas, boter, eieren en spek arriveerden en terugkeerden met
hun ruimen vol steenkool. De verspreiding van het English breakfast
onder de arbeidersklasse behoort indirect tot de materiele geschiedenis
van steenkool.
Steenkoolmijnen verslonden daarnaast enorme hoeveelheden hout om hun
galerijen te stutten. Dat hout kwam uit de bossen van Noorwegen en
Zweden, of uit het zuidwesten van Frankrijk. De houtkap draaide op zijn
beurt op de spieren van houthakkers en paarden - op biomassa - en op
water: in Scandinavie werden boomstammen via rivieren naar zagerijen
gedreven die werden aangedreven door waterkracht.
Het verhaal uit de lesboeken klopt niet
Zo'n eenvoudig stuk steenkool laat zien dat energieen geen afzonderlijke
entiteiten zijn, maar een ingewikkeld samenspel vormen. Het verhaal uit
de lesboeken, van een 'industriele revolutie' die Europa 'van hout naar
steenkool' bracht, is simpelweg onjuist. Britse mijnen verbruikten rond
1900 meer hout, in de vorm van stutten, dan Groot-Brittannie twee eeuwen
eerder als blokken hout had verbrand. Zonder overvloedig hout zouden de
industriele naties weinig of geen steenkool hebben gehad - en dus geen
stoom, geen staal, geen spoorwegen. Nogal een aparte 'transitie'.
Dezelfde symbiotische logica zien we terug bij olie. In de twintigste
eeuw verdrongen benzine- en dieselmotoren stoom in schepen en treinen.
Maar wat de olie-industrie van steenkool afnam, gaf het direct terug
door zijn totale afhankelijkheid van staal. De wereld verbruikte in 1900
ongeveer een miljard ton steenkool; een eeuw later verbruikte alleen al
de mondiale staalindustrie ongeveer een miljard ton steenkool. Zo bezien
rijdt ook de auto, gemaakt van staal, nog altijd 'op steenkool'.
De geschiedenis van energiebronnen is een geschiedenis van symbiotische
groei en wederzijdse afhankelijkheid. Op weinig plekken zie je dat zo
duidelijk als op de Noordzee, waar Kadir van Lohuizen de meeste van zijn
beelden maakte voor dit project.
De vonk in Slochteren
De vondst van het gasveld onder Slochteren was de vonk die de exploratie
van de Noordzee deed ontbranden. De olieschokken van de jaren zeventig,
en de verviervoudiging van de olieprijzen, transformeerden de economie
van offshoreboringen. Kapitaal stroomde naar de Noordzee, die het
wereldlaboratorium van offshoretechniek werd. De omstandigheden waren
zwaarder dan in Venezuela of de Kaspische Zee, waar de eerste platforms
hadden gestaan; de golven en winterstormen vereisten zwaardere
constructies.
Gigantisme loopt als een rode draad door elk verslag van de Noordzee.
Denk aan het Forties-veld, geexploiteerd door British Petroleum, 180
kilometer ten noordoosten van Aberdeen. De platforms moesten op 120
meter diepte op een zeebodem staan, in een corridor van zware stormen.
Het Texaanse bedrijf Brown & Root bouwde ze met elk 18.000 ton staal -
het gewicht van drie Eiffeltorens, twee keer zo zwaar als alles wat
destijds in de Golf van Mexico stond.
Die vroege platforms lijken nog bescheiden vergeleken met hun opvolgers:
Alwyn North, uit 1987, woog meer dan 40.000 ton. Noorse ingenieurs
ruilden daarbij staal in voor beton. Betonnen platforms hoeven niet
verankerd te worden in de zeebodem, ze zijn puur door hun massa stabiel.
Troll A, in bedrijf sinds 1996, woog inclusief ballast 1,2 miljoen ton -
het zwaarste object dat de mensheid ooit heeft verplaatst.
Twee kilo staal voor elke ton
Een complete materiele boekhouding van de Noordzee is nog door niemand
opgesteld. Wat eruit kwam, kunnen we per vat tellen. Al met al heeft de
offshore-industrie in de Noordzee meer dan 16 gigaton olie, condensaten
en gas geproduceerd. Tegen de huidige prijzen is dat ongeveer 15 biljoen
dollar waard - waarvan 2 biljoen in het Noorse staatsfonds zit, het
rijkste ter wereld.
Wat erin ging? Dat is moeilijker in te schatten. De enorme kosten voor
het ontmantelen van de verouderde installaties - 40 miljard pond alleen
al voor het Britse plat - wijzen op de hoeveelheid materialen die ermee
gemoeid zijn. Dertig miljoen ton is een conservatieve schatting voor de
hoeveelheid staal die nu in de Noordzee ligt.
Dat komt neer op twee kilo staal voor elke ton olie en gas die werd
opgehaald. En dan zijn de stoffen die het milieu het langst straffen nog
niet meegerekend: olierampen, giftig geproduceerd water, met chemicalien
doorspekt boormodder, asbest, pfas, de pcb's van elektrische
transformatoren, het lood van batterijen. De Noordzee heeft een zware
ecologische prijs betaald voor de 'energiesoevereiniteit' van de staten
langs haar kusten.
Die beloofden in 2022 al om de Noordzee te veranderen in 'Europa's
groene krachtcentrale'. De Duitse bondskanselier Friedrich Merz
beschreef onlangs de Noordzee als 'het grootste reservoir van schone
energie ter wereld'.
Hoe moeten we deze nieuwe groene inkadering van de Noordzee lezen?
Achter de retoriek van breuk, van een schone lei, ligt een diepere
industriele continuiteit - bedrijven die zich aanpassen om te overleven
naarmate hun koolwaterstofreserves opraken. Want de olie en het gas van
de Noordzee produceerden meer dan alleen inkomsten, brandstof en
vervuiling. Ze smeedden een hele industriele wereld van honderden kleine
of grote bedrijven - die van offshore-activiteiten - waarin windenergie
zich sinds eind jaren negentig stilletjes heeft genesteld.
De Noordzee schopt zo de nette tegenstellingen tussen 'nieuwe' en 'oude'
energieen, of 'groen' en 'fossiel' kapitalisme door de war. Wat als
energietransitie wordt verkocht, kan beter worden begrepen als de
diversificatie van de offshore-industrie.
Neem het voorbeeld van het Nederlandse bedrijf Heerema Marine
Contractors. Dat bouwde de gespecialiseerde zware hefschepen die de
kolossale platforms van het olietijdperk in de jaren zeventig en tachtig
konden dragen en neerzetten. Sinds de jaren 2000 installeert het ook
offshorewindturbines - soms vanaf exact dezelfde schepen.
Hetzelfde geldt voor de onderzeese specialisten, die gasvelden in Qatar,
Turkije, de Golf van Mexico en de Noordzee onderhouden terwijl ze
daarnaast offshore-windcontracten aannemen; en ook voor de bedrijven in
onderwaterrobotica, geotechnisch onderzoek en kabelproductie. Allen zijn
afhankelijk van kostbare apparatuur die moet worden afgeschreven via een
ononderbroken stroom van opdrachten. Hun winst draait niet om het type
energie dat ze verwerken, maar om het volume van hun activiteit - en
daarom versterken olie, gas en wind elkaar. Door de offshore-wereld
bezig te houden, helpt windenergie indirect de extractie van olie en gas
in stand te houden.
Het grootste drijvende windpark ter wereld
Wie die symbiose wil zien, moet naar Hywind Tampen, 's werelds grootste
drijvende windpark. De elf gigantische turbines staan niet vast aan de
zeebodem maar drijven op enorme vlotters die worden vastgehouden door
betonnen kielen van zo'n tienduizend ton per stuk. In 2018 prees het
Internationaal Energieagentschap drijvende windenergie als een van de
sleutels tot de 'energietransitie'.
De realiteit blijft ver achter: in 2026 levert offshore-wind iets meer
dan een half procent van de wereldwijde elektriciteit, en drijvende wind
nauwelijks een dertigduizendste. Erger nog: Hywind Tampen bestaat om de
olie- en gasplatforms van energiebedrijf Equinor van stroom te voorzien.
Die paradox is in feite een patroon: niet ver van Tampen ligt Troll, het
grootste gasveld van Noorwegen. Het haalt zijn stroom vanaf de kust via
een onderzeese kabel, zodat Noorse waterkracht direct wordt gekoppeld
aan de productie van gas.
In de Noordzee blaast de wind de olie en het gas niet weg; hij leent ze
de energie om te blijven bestaan. Dezelfde processen spelen elders. In
het Midden-Oosten gebruiken oliestaten steeds vaker zonne-energie om hun
elektriciteit en ontzilting koolstofvrij te maken, waardoor nog meer
koolwaterstoffen vrijkomen voor export.
Een ontnuchterende les
De hedendaagse klimaatpolitiek is gebaseerd op een geloof in de kracht
van het narratief. Het akkoord van Parijs van 2015 kunnen we deels lezen
als een poging om een realiteit in het leven te roepen, een
selffulfilling prophecy zo je wilt. Door elke natie uit te nodigen om
haar eigen pad naar koolstofreductie uit te stippelen, was de boodschap
aan de wereldmarkten dat het tijdperk van fossiele brandstoffen ten
einde liep. Overtuig investeerders ervan dat koolwaterstoffen gedoemd
zijn, was de redenering, en kapitaal zal naar koolstofarme en groene
technologieen vloeien.
Toch lijkt het erop dat de fysieke fundamenten van het mondiale
kapitalisme niet zo gemakkelijk buigen voor deze scenario's. Op de
werkvloer raken nieuwe energiesystemen verstrengeld met de oude, waarbij
ze infrastructuur, technologieen en expertise delen.
De les van deze symbiotische geschiedenis is ontnuchterend. We kunnen er
niet op rekenen dat de interne dynamiek van kapitalistische innovatie -
de verwachte veroudering van fossiele brandstoffen - de opwarming van de
aarde uit zichzelf stopt. De tegenstelling tussen schone, moderne
hernieuwbare bronnen en archaische, vuile fossiele brandstoffen is
grotendeels een constructie.
Dus is er ook geen scherpe lijn tussen 'fossiel kapitalisme' en 'groen
kapitalisme'. We hebben te maken met een economisch systeem dat elke
beschikbare energiebron mobiliseert.
De wereldwijde emissies kunnen in het komende decennium best
stabiliseren - maar een stabilisering is geen transitie. Wat de
atmosfeer registreert is noch het aandeel van hernieuwbare energie in de
mix, noch de elegantie van onze verhalen over groene transities, maar de
absolute hoeveelheid koolstof die nog uit de grond wordt getrokken en
verbrand.
Uiteindelijk bepaalt niet het verhaal dat we vertellen het klimaat, maar
de koolstof die we verbranden.
- - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - - -
Essay
Dit is een sterk ingekorte en vrij vertaalde versie van het essay dat
wetenschapshistoricus Jean-Baptiste Fressoz schreef voor het nieuwe boek
van fotograaf Kadir van Lohuizen over de Noordzee en de
energietransitie, dat eind oktober verschijnt bij uitgeverij Lannoo.
Fressoz is verbonden aan het Centre National de la Recherche
Scientifique in Parijs. Zijn meest recente boek (2025) verschijnt deze
herfst in een Nederlandse vertaling als Zonder meer, een transitieloze
energiegeschiedenis.
De tentoonstelling 'Nieuwe Energie' is in het Rijksmuseum te zien van 9
oktober tot 17 januari. Het gelijknamige boek komt uit bij uitgeverij
Lannoo en verschijnt in november. De serie 'Nieuwe Energie' is vanaf 7
januari te zien bij de VPRO op NPO 2.
--------
(c) 2026 DPG Media B.V.
More information about the D66
mailing list