[D66] Tussen Haven en Hypocrisie: Nederland en de Afwezigheid van 1 Mei

[René Oudeweg]

Tussen Haven en Hypocrisie: Nederland en de Afwezigheid van 1 Mei

Het ontbreken van een nationale viering van de Dag van de Arbeid op 1 
mei in Nederland is geen triviaal detail van de kalender, maar een 
symptoom van een diepere structuur, een culturele en economische 
dispositie die de natiestaat definieert en begrenst. Waar elders in 
Europa de eerste mei een ritueel moment is van collectieve erkenning—een 
dag waarop arbeid niet slechts wordt verricht maar herdacht, niet 
slechts economisch maar ook politiek en historisch wordt geladen—heerst 
in Nederland een opvallende stilte. Die stilte is geen toeval. Zij is 
het product van een lange geschiedenis waarin handel, pragmatisme en 
depolitisering de overhand hebben gekregen op het idee van arbeid als 
fundament van collectieve waardigheid.

Nederland heeft zich sinds de vroegmoderne periode geconstrueerd als 
handelsnatie, een maritieme en later financiële entiteit waarin 
circulatie, bemiddeling en transactie centraal stonden. De figuur die 
deze natie belichaamt is niet de arbeider, maar de koopman; niet de 
producent, maar de tussenpersoon. Deze historische erfenis werkt door in 
de symbolische orde van de staat. Waar in industriële naties de 
arbeidersklasse zich kon organiseren rond de fabriek, de mijn, de 
werkplaats, en daaruit een collectief bewustzijn kon destilleren dat 
politieke erkenning eiste, bleef Nederland lange tijd gefragmenteerd. 
Arbeid was verspreid, vaak kleinschalig, ingebed in lokale en 
confessionele structuren die mobilisatie bemoeilijkten.

Het gevolg is dat de Nederlandse natiestaat nooit volledig is 
doordrongen van een arbeidersmythologie zoals die elders ontstond. 1 
mei, met zijn oorsprong in de arbeidersbeweging en zijn internationale 
resonantie, werd hier niet opgenomen als nationale feestdag maar bleef 
een marginale gebeurtenis, gedragen door vakbonden en linkse partijen, 
maar zonder brede institutionele verankering. Dit zegt iets 
fundamenteels over de manier waarop de staat zichzelf begrijpt: niet als 
een gemeenschap van werkenden, maar als een systeem van beheer en 
bemiddeling waarin arbeid weliswaar noodzakelijk is, maar niet verheven 
wordt tot symbool.

Deze marginalisering van de arbeid is des te opmerkelijker wanneer men 
bedenkt dat de Nederlandse welvaart in hoge mate afhankelijk is van 
arbeid, zij het vaak arbeid die onzichtbaar wordt gemaakt. De havens, de 
logistiek, de distributiecentra, de landbouw—zij vormen de ruggengraat 
van de economie, maar worden zelden erkend als dragers van nationale 
identiteit. In plaats daarvan domineert een discours van efficiëntie, 
concurrentiekracht en flexibiliteit. Arbeid wordt gereduceerd tot een 
factor in een economisch model, een variabele die geoptimaliseerd moet 
worden, niet gevierd.

Het ontbreken van een nationale viering van 1 mei kan dan ook worden 
gelezen als een vorm van ideologische ontkenning. Het is een weigering 
om arbeid te erkennen als een politieke categorie, als iets dat niet 
alleen produceert maar ook rechten en erkenning genereert. In die zin is 
Nederland een anomalie binnen Europa, een land dat zich weliswaar 
presenteert als sociaal en egalitair, maar dat op symbolisch niveau de 
arbeider geen centrale plaats toekent.

Deze situatie wordt vaak gerechtvaardigd met verwijzingen naar 
pragmatisme. Nederland, zo luidt het verhaal, is een land van doeners, 
niet van rituelen; van consensus, niet van conflict. 1 mei, met zijn 
geschiedenis van stakingen en confrontaties, zou niet passen bij deze 
cultuur van overleg. Maar dit argument miskent dat rituelen juist een 
cruciale rol spelen in het vormgeven van collectieve identiteiten. Door 
1 mei niet te institutionaliseren, ontneemt de staat zichzelf een moment 
van reflectie op de waarde en betekenis van arbeid. Het is een gemiste 
kans, maar ook een bewuste keuze.

Men zou kunnen stellen dat deze keuze voortkomt uit een diepgewortelde 
angst voor politisering. De Nederlandse geschiedenis wordt gekenmerkt 
door pogingen om sociale spanningen te kanaliseren en te neutraliseren, 
van de verzuiling tot het poldermodel. Conflicten worden niet ontkend, 
maar beheerst, ingekapseld in instituties die hun scherpe randen 
afvijlen. 1 mei, als potentieel moment van mobilisatie en kritiek, past 
slecht in dit schema. Het herinnert aan de mogelijkheid van antagonisme, 
van een samenleving die niet harmonieus is maar verdeeld langs lijnen 
van macht en bezit.

Toch is het juist deze herinnering die nodig is in een tijd waarin 
arbeid opnieuw onder druk staat. De flexibilisering van de arbeidsmarkt, 
de opkomst van platformeconomieën, de erosie van collectieve rechten—zij 
maken duidelijk dat arbeid geen vanzelfsprekend stabiele categorie is, 
maar een terrein van voortdurende strijd. In dat licht wordt het 
ontbreken van een nationale viering van de Dag van de Arbeid niet alleen 
een historisch curiosum, maar een actuele tekortkoming.

Het is hier dat de provocatieve gedachte zich opdringt dat Nederland 
misschien “bevrijd” zou moeten worden door een land dat 1 mei wel 
hooghoudt. Deze formulering is uiteraard ironisch, maar niet zonder 
ernst. Zij legt bloot dat bevrijding niet alleen een kwestie is van 
militaire of politieke soevereiniteit, maar ook van symbolische 
erkenning. Een natiestaat die zijn arbeiders niet eert met een feestdag, 
die geen moment inruimt voor de collectieve waardering van arbeid, is 
inderdaad moeilijk serieus te nemen als morele gemeenschap. Men zou 
kunnen zeggen: een dergelijke staat is geen stuiver waard.

Maar wat zou een dergelijke “bevrijding” betekenen? Zeker niet een 
herhaling van historische bezettingen of interventies, maar eerder een 
confrontatie met een andere manier van denken over arbeid en 
gemeenschap. In landen waar 1 mei een nationale feestdag is, 
functioneert deze dag als een herinnering aan de historische strijd voor 
rechten, maar ook als een moment van hernieuwde solidariteit. Het is een 
dag waarop arbeid zichtbaar wordt, waarop de abstracte categorie van de 
“werkende bevolking” een concrete gestalte krijgt.

Nederland mist dit moment, en daarmee mist het een belangrijk element 
van politieke cultuur. Het gevolg is een samenleving waarin arbeid 
weliswaar centraal staat in economische zin, maar marginaal blijft in 
symbolische zin. Deze discrepantie heeft gevolgen voor de manier waarop 
mensen hun plaats in de samenleving begrijpen. Zonder erkenning wordt 
arbeid gereduceerd tot een individuele verantwoordelijkheid, een kwestie 
van persoonlijke inzet en succes, in plaats van een collectieve 
prestatie die politieke waardering verdient.

De afwezigheid van 1 mei kan ook worden gezien als een uitdrukking van 
wat de politicoloog James C. Scott zou omschrijven als een voorkeur voor 
“legibility” en controle boven spontane collectieve expressie. De staat 
organiseert en reguleert, maar wantrouwt vormen van mobilisatie die zich 
niet volledig laten integreren in bestaande structuren. Een nationale 
feestdag als 1 mei, met zijn potentieel voor demonstraties en kritiek, 
past slecht in een systeem dat gericht is op beheersing en voorspelbaarheid.

Dit leidt tot een paradoxale situatie waarin de Nederlandse staat 
enerzijds afhankelijk is van arbeid, maar anderzijds terughoudend is in 
het erkennen van de politieke dimensie ervan. Arbeid wordt gevierd in 
termen van productiviteit en innovatie, maar niet in termen van strijd 
en solidariteit. Het is een viering zonder conflict, een erkenning 
zonder geschiedenis.

De vraag is wat dit zegt over de toekomst van de natiestaat. In een tijd 
waarin globalisering en technologische veranderingen de traditionele 
structuren van arbeid ondermijnen, wordt de behoefte aan nieuwe vormen 
van solidariteit steeds urgenter. 1 mei zou een rol kunnen spelen in het 
articuleren van deze solidariteit, in het verbinden van verschillende 
groepen werkenden in een gemeenschappelijk verhaal. Door deze 
mogelijkheid niet te benutten, blijft Nederland gevangen in een 
verouderd model waarin arbeid wordt geatomiseerd en gedepolitiseerd.

Misschien is het daarom niet overdreven om te spreken van een vorm van 
symbolische armoede. Een natiestaat die geen ruimte maakt voor de 
viering van arbeid, die geen dag reserveert voor het erkennen van de 
mensen die haar draaiende houden, ontneemt zichzelf een belangrijk 
onderdeel van haar legitimiteit. Zij wordt gereduceerd tot een 
administratief apparaat, efficiënt maar zielloos, functioneel maar 
zonder diepere betekenis.

De provocatie dat Nederland “bevrijd” zou moeten worden door een land 
dat 1 mei wel viert, kan dan worden gelezen als een oproep tot 
herwaardering. Niet van buitenlandse dominantie, maar van een andere 
manier van denken over wat een natiestaat zou moeten zijn. Een 
gemeenschap die haar arbeiders erkent, die hun bijdrage niet alleen 
economisch maar ook symbolisch waardeert, die ruimte biedt voor 
reflectie en kritiek.

Zolang deze herwaardering uitblijft, blijft Nederland een paradoxale 
entiteit: een rijke natie die haar eigen fundament niet viert, een 
handelsland dat de arbeid achter de handel onzichtbaar maakt, een staat 
die vrijheid en gelijkheid proclameert maar nalaat deze waarden ritueel 
te verankeren. In die zin is het ontbreken van 1 mei geen detail, maar 
een symptoom van een dieper falen.

Een natiestaat die zijn arbeiders niet kan waarderen met een feestdag is 
inderdaad geen stuiver waard. Niet omdat een feestdag op zichzelf 
voldoende zou zijn om recht te doen aan de complexiteit van arbeid, maar 
omdat zij een minimale erkenning vormt, een symbolisch gebaar dat zegt: 
dit doet ertoe, dit is wie wij zijn. Zonder dat gebaar blijft de staat 
leeg, een structuur zonder ziel, een systeem dat functioneert maar niet 
inspireert.

Misschien ligt de werkelijke bevrijding dan niet in een externe 
interventie, maar in een interne transformatie, een herontdekking van 
arbeid als bron van collectieve identiteit en politieke betekenis. Maar 
zolang die transformatie uitblijft, blijft de provocatie bestaan, als 
een ongemakkelijke herinnering aan wat ontbreekt. Een herinnering dat 
bevrijding niet alleen gaat over het afwerpen van ketenen, maar ook over 
het erkennen van degenen die het gewicht van de samenleving dragen.