[D66] Aan de Slag(haren): Is dit begrotingsdiscipline of klassenpolitiek?

[René Oudeweg]

Aan de Slag(haren): Is dit begrotingsdiscipline of klassenpolitiek?

Wie het budget van dit regeerakkoord serieus doorneemt, ziet geen 
financieel fundament onder beleid, maar een schoolvoorbeeld van wat je 
zonder overdrijving bourgeois-boekhouden kunt noemen: een combinatie van 
verschuiven, verpakken, afromen en verhullen, bedoeld om politieke 
keuzes acceptabel te laten lijken zonder hun sociale en ideologische 
consequenties te benoemen. Het is een begroting die zich presenteert als 
verantwoordelijk en solide, maar die in werkelijkheid leunt op uitstel, 
kasschuiven, niet-saldorelevante trucs en een systematische herverdeling 
van lasten van kapitaal naar arbeid, van collectief naar individueel, en 
van heden naar toekomst. Wat als “noodzakelijke investeringen” wordt 
verkocht, blijkt bij nadere beschouwing vooral een herprioritering ten 
gunste van militarisme, veiligheid en bedrijfsbelangen, gefinancierd 
door burgers, zorggebruikers en toekomstige generaties.

De meest in het oog springende post is uiteraard defensie. De 
structurele groei naar 2,8 procent van het bbp in 2030 en zelfs 3,5 
procent in 2035 betekent een explosieve toename van uitgaven, oplopend 
tot structureel ruim 19 miljard euro per jaar. Dit wordt gepresenteerd 
als een technische aanpassing aan NAVO-normen, alsof het hier om een 
natuurwet gaat en niet om een politieke keuze. De budgettaire 
behandeling verraadt dat ook: defensie-uitgaven worden genaturaliseerd, 
buiten discussie geplaatst, en expliciet uitgezonderd van 
efficiencytaakstellingen die elders wel genadeloos worden toegepast. 
Waar zorg, sociale zekerheid en rijksdienst moeten “innoveren” en 
“slanker” worden, krijgt defensie carte blanche. Dit is geen neutraal 
begrotingsbeleid, maar een ideologische keuze om militaire macht boven 
sociale infrastructuur te stellen.

Die keuze wordt extra schrijnend door de manier waarop zij wordt 
gefinancierd. De zogeheten “vrijheidsbijdrage” voor burgers en bedrijven 
is een staaltje retorische brutaliteit: een belastingverhoging verpakt 
als morele plicht, die structureel miljarden oplevert zonder 
progressieve correctie. Burgers leveren vanaf 2028 jaarlijks 3,4 miljard 
euro in via de inkomstenbelasting, bedrijven nog eens 1,7 miljard via 
hogere premies. Dat deze lasten vooral neerkomen op arbeid en 
consumptie, terwijl vermogen grotendeels buiten schot blijft, wordt niet 
besproken. De vrijheid die hier wordt verdedigd, blijkt vooral de 
vrijheid van de staat om haar militaire ambities af te wentelen op 
degenen die zich het minst kunnen onttrekken.

Dit is klassieke bourgeois-boekhouding: grote structurele uitgaven 
legitimeren door ze te koppelen aan abstracte waarden, terwijl de 
concrete verdeling van lasten wordt verstopt in technische maatregelen. 
De begroting wemelt van zulke technieken. Kasschuiven worden ingezet om 
gaten tijdelijk te dichten, zoals bij de Oekraïne-steun, waar miljarden 
naar voren en naar achteren worden geschoven om het integrale beeld 
kloppend te maken. Niet-saldorelevante investeringen, zoals de Nationale 
Investeringsinstelling en het Nationaal Agentschap voor Disruptieve 
Innovatie, worden gepresenteerd als gratis geld, terwijl ze wel degelijk 
de EMU-schuld verhogen en toekomstige beleidsruimte beperken. Het saldo 
blijft netjes, de schuld groeit, en het politieke debat wordt gesust met 
boekhoudkundige semantiek.

Ook aan de uitgavenkant buiten defensie is de logica helder: incidentele 
enveloppen waar structurele problemen spelen, en structurele 
bezuinigingen waar mensen afhankelijk zijn van publieke voorzieningen. 
Neem de zorg. Terwijl er relatief bescheiden bedragen worden 
gereserveerd voor preventie en wijkgerichte aanpak, wordt het eigen 
risico verhoogd, geïndexeerd en slechts cosmetisch getrancheerd. De 
opbrengsten daarvan lopen in de miljarden, structureel. Tegelijkertijd 
worden huishoudelijke hulp, specifieke zorgkostenaftrek en vergoedingen 
voor ongecontracteerde zorg afgeschaft. Dit is geen hervorming, dit is 
kostenafwenteling. Zorg wordt minder collectief, minder solidair, en 
vooral: duurder voor wie zorg nodig heeft.

Hetzelfde patroon zien we in de sociale zekerheid. Onder het mom van 
“vereenvoudiging” en “activering” worden uitkeringen versoberd, rechten 
verkort en maxima verlaagd. De WW wordt ingekort tot twaalf maanden, de 
WIA wordt uitgehold door het afschaffen van de IVA voor nieuwe instroom, 
en het maximumdagloon wordt verlaagd. Dat dit leidt tot onzekerheid en 
inkomensverlies voor mensen die buiten hun schuld arbeidsongeschikt of 
werkloos raken, wordt geaccepteerd als noodzakelijk kwaad. 
Tegelijkertijd blijft het fiscale regime voor vermogen opvallend intact. 
De begroting corrigeert niet waar de ongelijkheid structureel ontstaat, 
maar waar zij politiek het minst weerbaar is.

De efficiencytaakstellingen op de rijksdienst vormen een ander voorbeeld 
van ideologisch gekleurd boekhouden. Structureel wordt tot 1 miljard 
euro aan “vernieuwing” en “slagvaardigheid” ingeboekt, zonder concrete 
onderbouwing van hoe die besparingen gerealiseerd moeten worden. Dit is 
geen realistische hervorming, maar een bezuiniging met een 
managementsaus. De uitvoering wordt verder uitgehold, terwijl de 
ambities groeien. Dat dit leidt tot overbelasting, fouten en 
uiteindelijk nieuwe schandalen, wordt niet als budgettair risico 
geboekt. De begroting gaat uit van een overheid die steeds meer moet 
doen met steeds minder mensen, behalve waar het om veiligheid en 
defensie gaat.

Ook het klimaat- en energiebeleid wordt begrotingsmatig ontdaan van zijn 
radicale potentie. Grote bedragen gaan naar compensatie voor 
energie-intensieve bedrijven, naar enveloppen voor elektriciteitsprijzen 
en naar subsidies die vooral bedoeld zijn om het vestigingsklimaat 
“concurrerend” te houden. Dit is geen transitie, maar een afkoop. In 
plaats van vervuilende structuren te doorbreken, worden ze financieel 
ondersteund zodat ze nog even door kunnen. De kosten worden 
gesocialiseerd, de winsten blijven privaat. Ook dit is 
bourgeois-boekhouden: risico’s collectief dragen, rendement 
individualiseren.

Het landbouw- en stikstofpakket laat zien hoe zelfs grote 
investeringsbedragen kunnen functioneren als uitstelstrategie. De 20 
miljard euro wordt uitgesmeerd over jaren, deels gedekt uit bestaande 
middelen, deels via alternatieve begrotingen, en grotendeels gericht op 
vrijwilligheid en compensatie. De structurele keuzes – krimp van de 
veestapel, herziening van grondbezit, breken met het exportmodel – 
blijven buiten beeld. Het geld koopt tijd, geen oplossing. 
Boekhoudkundig klopt het, ecologisch en sociaal is het een zwaktebod.

Wat al deze posten verbindt, is dat het budget geen politiek conflict 
organiseert, maar maskeert. Het doet alsof middelen neutraal worden 
verdeeld, terwijl het consequent kiest voor orde, veiligheid en kapitaal 
boven zorg, gelijkheid en collectieve zekerheid. Militarisme is daarin 
niet alleen een uitgavenpost, maar een budgettaire logica: geld naar 
afschrikking, controle en paraatheid, betaald door flexibilisering en 
versobering elders. De begroting maakt de samenleving weerbaar door haar 
kwetsbaarheden te accepteren en te normaliseren.

De ultieme truc van deze bourgeois-boekhouding is dat zij zichzelf 
presenteert als onvermijdelijk. Alles wordt onderbouwd met ramingen, 
normen, kaders en internationale afspraken. Politiek verdwijnt achter 
rekenmodellen. Maar begrotingen zijn geen natuurverschijnselen. Ze zijn 
geconcentreerde ideologie. En deze ideologie zegt helder: er is altijd 
geld voor wapens, nooit genoeg voor zorg; altijd ruimte voor schuld als 
die de markt dient, nooit voor solidariteit als die macht corrigeert; 
altijd discipline voor burgers, nooit voor kapitaal.

Wie dit budget afpelt, ziet geen verantwoord financieel beleid, maar een 
herverdeling van risico’s naar beneden en van macht naar boven. Het is 
een begroting die stabiliteit belooft en ongelijkheid produceert, 
veiligheid predikt en onzekerheid verdiept. Dat alles wordt mogelijk 
gemaakt door boekhoudkundige technieken die politiek verhullen als 
techniek. Maar wie goed kijkt, ziet dat dit geen neutraal saldo is, maar 
een keuze. En het is een keuze die duur zal blijken – sociaal, 
democratisch en uiteindelijk ook economisch.