[D66] The compliant court — Procedural fairness and social control in compulsory community care (2)

[René Oudeweg]

The compliant court

Wat het artikel “The Compliant Court — Procedural Fairness and Social 
Control in Compulsory Community Care” blootlegt, is geen nuanceverschil 
in juridische stijl of een detailkritiek op motiveringspraktijken. Het 
legt een structureel probleem bloot: wanneer verplichte zorg verschuift 
van kliniek naar gemeenschap, verschuift ook de aard van dwang — en die 
verschuiving voltrekt zich onder een dunne sluier van procedurele 
legitimiteit. De rechtbank fungeert niet als tegenmacht, maar als 
bekrachtigingsmachine. Dat is geen retorische overdrijving, maar een 
empirische constatering.

De kern van de bevindingen is ontluisterend eenvoudig. In vrijwel alle 
onderzochte zaken volgen rechtbanken het oordeel van behandelend 
psychiaters. Afwijking is zeldzaam. Tegenspraak is uitzonderlijk. 
Motiveringen zijn summier en vaak gestandaardiseerd. De juridische 
toetsing lijkt formeel aanwezig, maar materieel uitgehold. Daarmee 
ontstaat een systeem waarin de rechterlijke controle haar corrigerende 
functie grotendeels verliest. Wat resteert is een procedure die het 
aanzien van rechtsbescherming ophoudt, terwijl de inhoudelijke 
machtsbalans nauwelijks wordt verstoord.

Dit is precies waar het begrip “compliant court” op wijst: een rechtbank 
die zich conformeert aan de medische logica in plaats van haar kritisch 
te bevragen. In theorie vormt de rechter een onafhankelijke waarborg 
tegen ongerechtvaardigde vrijheidsbeperking. In praktijk blijkt de 
rechterlijke rol gereduceerd tot het juridisch formaliseren van een 
reeds genomen klinische beslissing. De macht verschuift niet naar de 
patiënt, maar consolideert zich binnen een medisch-juridisch complex 
waarin tegenspraak structureel zwak staat.

De ernst van deze conclusie ligt niet alleen in het hoge 
instemmingspercentage, maar in de aard van de opgelegde voorwaarden. 
Verplichte medicatie, verplichte zorgcontacten, verplichte woon- of 
begeleidingsafspraken: dit zijn geen vrijblijvende aanbevelingen, maar 
juridisch afdwingbare gedragsvoorschriften. Ze reguleren het dagelijks 
leven van mensen buiten de muren van een instelling. Daarmee ontstaat 
een vorm van ambulante dwang die diffuus is, alomtegenwoordig en 
moeilijk zichtbaar als vrijheidsbeperking, juist omdat zij niet gepaard 
gaat met fysieke opsluiting.

Dat is wat het artikel terecht benoemt als een nieuwe vorm van sociale 
controle. Niet in de karikaturale zin van repressie, maar in de precieze 
sociologische betekenis: het sturen, monitoren en normeren van gedrag 
via institutionele mechanismen. Waar opname traditioneel een duidelijke 
vrijheidsontneming markeert, is verplichte zorg in de gemeenschap 
subtieler. De betrokkene beweegt zich fysiek vrij, maar onder juridische 
voorwaarden die zijn autonomie structureel beperken. Die spanning vraagt 
om krachtige rechtsbescherming. Wanneer die bescherming vooral formeel 
is, ontstaat een probleem.

Wie deze analyse betrekt op de Nederlandse context, ziet onmiddellijk 
parallellen. Sinds de invoering van de Wet verplichte geestelijke 
gezondheidszorg (Wvggz) in 2020 is ook in Nederland de nadruk verschoven 
naar ambulante verplichte zorg. De zorgmachtiging kan een breed scala 
aan voorwaarden bevatten: verplichte medicatie, verplichte begeleiding, 
beperkingen in bewegingsvrijheid, controle op middelengebruik, zelfs het 
opleggen van woonvoorwaarden. De ambitie van de wetgever was om dwang te 
humaniseren door opname te voorkomen. Maar minder zichtbare dwang is 
niet minder ingrijpend.

In de Nederlandse praktijk blijkt eveneens dat rechters in overgrote 
meerderheid het verzoek van de officier van justitie volgen, dat weer 
gebaseerd is op medische verklaringen van psychiaters. Afwijzingen zijn 
schaars. Zittingen zijn vaak kort. Betrokkenen ervaren niet zelden dat 
de uitkomst al vaststaat. De rechter toetst weliswaar de wettelijke 
criteria — ernstig nadeel, subsidiariteit, proportionaliteit — maar de 
feitelijke informatiepositie is asymmetrisch. De behandelaar beschikt 
over het dossier, de patiënt over beperkte middelen om effectief 
tegenbewijs te leveren. De formele gelijkwaardigheid verhult een 
materiële ongelijkheid.

Dit is geen beschuldiging van kwade wil bij individuele rechters. Het is 
een structurele observatie. Wanneer juridische besluitvorming sterk 
leunt op medische expertise en de wettelijke criteria ruim 
interpreteerbaar zijn, ontstaat een systeem waarin rechterlijke controle 
vooral bevestigend werkt. De rechtbank wordt onderdeel van het 
zorgtraject, niet de externe toets ervan. Dat is precies de dynamiek die 
het artikel analyseert: de juridische procedure legitimeert wat in 
essentie een klinische beslissing is.

De Nederlandse rechtsstaat kent waarborgen — rechtsbijstand, hoor en 
wederhoor, motiveringsplicht — maar de vraag is of deze waarborgen in de 
context van ambulante dwang voldoende tegenwicht bieden. Nee dus. 
Procedurele rechtvaardigheid is meer dan het afvinken van formele 
stappen. Zij vereist dat beslissingen inzichtelijk, controleerbaar en 
werkelijk betwistbaar zijn. Wanneer motiveringen standaardformules 
herhalen en alternatieven summier worden besproken, verschraalt de 
inhoudelijke toets.

Bovendien heeft ambulante dwang een cumulatief effect. Voorwaarden 
worden verlengd, aangepast, uitgebreid. Wat begint als tijdelijke 
maatregel kan uitgroeien tot langdurige regulering van het dagelijks 
leven. In Nederland kan een zorgmachtiging telkens worden verlengd. 
Daarmee ontstaat een continuüm van toezicht dat moeilijk te doorbreken 
is. De betrokkene bevindt zich in een juridisch kader dat steeds opnieuw 
wordt bevestigd door een rechterlijke beslissing die grotendeels 
voortbouwt op eerdere aannames.

Het gevaar schuilt niet in spectaculaire misstanden, maar in 
normalisering. Wanneer het vanzelfsprekend wordt dat rechtbanken 
medische verzoeken volgen, verliest de uitzondering haar karakter. 
Wanneer verplichte medicatie in de thuissituatie standaardvoorwaarde 
wordt, verschuift de grens van wat als ingrijpend geldt. Wanneer 
juridische motivering routine wordt, verwordt rechtsbescherming tot 
ritueel. Dat is geen complottheorie, maar een herkenbaar institutioneel 
proces.

In de Nederlandse discussie over de Wvggz klinkt regelmatig de belofte 
van “meer maatwerk” en “meer participatie van de patiënt”. Maar 
participatie zonder reële onderhandelingsmacht is beperkt. De 
mogelijkheid om een eigen plan van aanpak in te dienen is waardevol, 
maar verliest kracht wanneer de rechter uiteindelijk vrijwel steeds de 
medische inschatting volgt. De asymmetrie blijft bestaan.

Het artikel dwingt ons om deze dynamiek onder ogen te zien. Het stelt 
niet dat elke beslissing onrechtmatig is of dat elke vorm van verplichte 
zorg per definitie onaanvaardbaar is. Het stelt dat de combinatie van 
ruime wettelijke criteria, hoge instemmingspercentages en beperkte 
inhoudelijke motivering een systeem creëert waarin sociale controle 
juridisch wordt gelegitimeerd zonder dat de tegenmacht effectief 
functioneert. Dat is een feitelijke constatering op basis van 
systematische analyse van rechterlijke beslissingen.

In Nederland is die analyse des te relevanter omdat de wetgever 
expliciet heeft gekozen voor verplaatsing van dwang naar de samenleving. 
Daarmee verschuift de locus van controle van de instelling naar de 
leefomgeving. Die verschuiving vraagt om versterkte, niet verzwakte, 
rechtsbescherming. Als de rechterlijke toets vooral bevestigend is, 
ontstaat een spanningsveld met artikel 5 en 8 van het Europees Verdrag 
voor de Rechten van de Mens, die bescherming bieden tegen willekeurige 
vrijheidsbeperking en inmenging in het privéleven.

De harde waarheid is dat een systeem kan voldoen aan formele eisen en 
toch materieel tekortschieten. Wanneer rechtsbescherming voornamelijk 
procedureel wordt ingevuld en zelden leidt tot daadwerkelijke correctie 
van medische verzoeken, verschuift het evenwicht. De rechter wordt niet 
langer een barrière tegen mogelijke overreach, maar een schakel in de 
uitvoering ervan. Dat is precies de institutionele verschuiving die het 
artikel blootlegt.

Wie deze bevindingen serieus neemt, kan niet volstaan met 
geruststellende verwijzingen naar bestaande waarborgen. De vraag is niet 
of er een procedure is, maar of die procedure daadwerkelijk corrigerend 
werkt. Zolang instemming vrijwel automatisch is en motivering vaak 
summier, blijft die vraag urgent.

In de Nederlandse context betekent dit dat monitoring, transparantie en 
empirisch onderzoek naar rechterlijke beslissingen onder de Wvggz 
noodzakelijk zijn. Niet om het systeem te delegitimeren, maar om te 
voorkomen dat legitimiteit uitsluitend formeel is. Een rechtsstaat 
onderscheidt zich niet door het bestaan van procedures, maar door hun 
effectiviteit.

De conclusie is onontkoombaar. Wanneer verplichte zorg in de gemeenschap 
wordt genormaliseerd en rechterlijke toetsing grotendeels bevestigend 
functioneert, ontstaat een vorm van sociale controle die juridisch is 
ingebed maar slechts beperkt wordt begrensd. Dat is geen polemiek. Het 
is een institutionele realiteit die om erkenning vraagt.