[D66] Verder dan België

[René Oudeweg]

Verder dan België

Er hangt een vreemde stilte over Nederland, een stilte die klinkt als 
achtergrondmuziek in een winkelcentrum dat nooit sluit. Het is de stilte 
van een land dat denkt dat het vrij is, terwijl het in werkelijkheid 
zijn culturele kompas heeft uitbesteed aan een andere macht. Niet met 
tanks, niet met vlaggen, maar met series, sneakers, slogans en software. 
Nederland is niet militair bezet, niet economisch failliet, niet 
politiek onderworpen. Maar cultureel is het land gekoloniseerd. En de 
kolonisator spreekt Engels met een Amerikaans accent.

Wie door een willekeurige Nederlandse binnenstad loopt, ziet geen 
Nederland meer. Men ziet replica’s van een globale droom, zorgvuldig 
verpakt in neon en marketing. De koffiebars serveren geen koffie, maar 
“to go”-identiteit. De menukaarten zijn in het Engels, zelfs als niemand 
in de zaak een woord Nederlands spreekt met een buitenlands accent. 
Winkelpersoneel begroet klanten met “Hi guys” alsof ze figureren in een 
sitcom. Het is geen toeval, het is conditionering. Een subtiele, maar 
alomtegenwoordige herprogrammering van smaak, taal en verlangen.

We zijn gaan geloven dat moderniteit Engels spreekt. Dat succes ruikt 
naar fastfood en klinkt als een podcast. Dat authenticiteit wordt 
gemeten in hoeveel van onze woorden onvertaald blijven. Alsof onze eigen 
taal te klein is voor onze ambities. Alsof Nederlands alleen geschikt is 
voor belastingformulieren en klachtenbrieven, maar niet voor dromen.

Het wrange is dat deze culturele overname wordt gevierd als vooruitgang. 
We noemen het openheid, internationalisering, globalisering. Maar 
openheid impliceert wederkerigheid. Wat wij meemaken is 
eenrichtingsverkeer. Amerikaanse muziek domineert de hitlijsten, 
Amerikaanse films bepalen onze verbeelding, Amerikaanse platforms sturen 
onze aandacht. Onze referentiekaders zijn geïmporteerd. Onze helden zijn 
ver weg geboren. Onze jongeren dromen in beelden die niet uit hun eigen 
straten komen.

En terwijl wij onze cultuur verdunnen tot een exportproduct zonder 
smaak, ligt België op minder dan twee uur rijden en voelt het verder weg 
dan een eiland in de Stille Oceaan. We lachen om hun accenten, kennen 
hun artiesten niet, lezen hun boeken zelden. Hun politieke crisis halen 
we soms nog als curiositeit aan, maar hun cultuur beschouwen we als een 
randverschijnsel. Hoe kan een buurland, met een gedeelde geschiedenis, 
verweven talen en een grens die nauwelijks voelbaar is, zo onzichtbaar 
zijn? Omdat het niet past in het script dat wij volgen.

Het script komt van overzee. Het vertelt ons wat cool is, wat relevant 
is, wat trending is. België heeft geen mythische skyline die onze 
verbeelding voedt. Het heeft geen wereldwijde entertainmentmachine die 
ons overspoelt. Het verkoopt geen droom van onbeperkte zelfuitvinding. 
Het spreekt een taal die te veel op de onze lijkt om exotisch te zijn, 
en te weinig op het Engels om hip te zijn. Het valt tussen wal en schip, 
terwijl wij massaal aan boord zijn gestapt van een cultureel cruiseschip 
dat in cirkels vaart rond dezelfde Amerikaanse havens.

De ironie is dat Nederland ooit trots was op zijn koopmansgeest, zijn 
eigenzinnigheid, zijn vermogen om invloeden te absorberen en te 
transformeren. Nu absorberen we niet meer; we kopiëren. We transformeren 
niet; we imiteren. We zijn van pragmatisch naar passief gegaan. We 
herhalen slogans alsof ze onze eigen gedachten zijn. We dragen kleding 
met teksten die we niet eens lezen. We vieren feestdagen die geen wortel 
hebben in onze geschiedenis, maar wel in onze marketingkalender.

De kolonisatie is zo effectief omdat ze onzichtbaar is. Niemand dwingt 
ons om Amerikaanse series te kijken; ze zijn gewoon overal beschikbaar. 
Niemand verplicht ons om Engels te spreken op kantoor; het voelt gewoon 
efficiënter, professioneler, globaler. Niemand verbiedt ons om naar 
Belgische muziek te luisteren; we denken er simpelweg niet aan. Macht 
werkt het best wanneer ze wordt ervaren als keuze.

De Nederlandse universiteiten zijn een ander symptoom. Opleidingen 
worden massaal in het Engels gegeven, niet alleen om internationale 
studenten aan te trekken, maar omdat Engels als vanzelf de taal van 
kennis is geworden. Alsof wetenschappelijke diepgang onmogelijk is in 
het Nederlands. Alsof onze taal te klein is voor complexe gedachten. 
Studenten leren hun vak in een tweede taal, schrijven papers in een 
idioom dat niet het hunne is, en verliezen langzaam het vermogen om 
genuanceerd over hun eigen samenleving te spreken in hun moedertaal. Wat 
betekent democratie als de taal van beleid en debat steeds minder 
aansluit bij de taal van de straat?

Tegelijkertijd kijken we nauwelijks over de grens naar België, waar 
dezelfde taal in een andere cadans wordt gesproken, waar cultuur niet 
wordt gepresenteerd als exportproduct maar als lokale expressie. We 
beschouwen Vlaanderen als een curiositeit, Wallonië als een raadsel. 
Terwijl we moeiteloos de namen van Amerikaanse staten kunnen opdreunen, 
weten we amper iets over de steden net over de grens. Het is alsof 
nabijheid minder aantrekkingskracht heeft dan afstand, zolang die 
afstand wordt omgeven door glamour.

Misschien komt het omdat België ons confronteert met onze eigen 
kleinheid. Het herinnert ons eraan dat we niet het centrum zijn, maar 
een deel van een regio. Amerika daarentegen biedt een groots verhaal, 
een mythe van eindeloze ruimte en individuele heldendom. In die mythe 
kunnen we onszelf projecteren zonder onze eigen beperkingen te zien. Het 
is comfortabeler om jezelf te spiegelen aan een fantasie dan aan een 
buurman die je begrijpt.

De bitterheid zit niet in het feit dat we beïnvloed worden. Cultuur is 
altijd in beweging geweest. De bitterheid zit in de eenzijdigheid, in 
het verlies van nieuwsgierigheid naar wat dichtbij is. We weten meer 
over verkiezingen in een verre federale staat dan over de politieke 
dynamiek in een Belgische provincie. We kunnen discussiëren over 
Amerikaanse maatschappelijke kwesties met vurigheid en detail, maar 
halen onze schouders op als het gaat om sociale ontwikkelingen net over 
de grens.

Sociale media hebben deze verschuiving versneld. Algoritmes belonen wat 
al dominant is. Engelstalige content heeft een groter bereik, dus wordt 
meer getoond, dus wordt meer bekeken. Het is een zichzelf versterkende 
lus. De Nederlandse gebruiker wordt gevoed met een dieet van Amerikaanse 
trends, memes, discussies. Belgische content, vaak in een subtiel andere 
taalvariant, verdwijnt in de marge. Het gevolg is een vertekend 
wereldbeeld waarin de Atlantische Oceaan smaller lijkt dan de landsgrens.

Er is ook een economisch aspect. Amerikaanse bedrijven leveren de 
infrastructuur van ons dagelijks leven. Onze communicatie, onze 
entertainment, onze informatievoorziening loopt via platforms die niet 
hier zijn geworteld. Dat betekent dat onze culturele voorkeuren worden 
gemeten, geanalyseerd en gemonetariseerd door entiteiten die geen 
intrinsieke band hebben met onze samenleving. Wat wij zien, horen en 
lezen, is niet alleen een kwestie van smaak, maar van strategie.

Ondertussen verschuift onze taal. We vergaderen niet meer, we hebben 
meetings. We plannen geen afspraken, we hebben calls. We werken niet 
samen, we collaboreren. Het lijkt onschuldig, maar taal vormt denken. 
Wanneer onze woorden veranderen, veranderen onze kaders. We 
internaliseren concepten die niet uit onze eigen traditie komen. We 
leren problemen te zien door een lens die niet de onze is.

België, met zijn complexe staatsstructuur en meertaligheid, zou juist 
een spiegel kunnen zijn voor onze eigen discussies over identiteit en 
cohesie. Maar we kijken liever naar het spektakel van verre politieke 
drama’s dan naar de genuanceerde realiteit naast ons. Misschien omdat 
nuance minder verkoopt dan conflict. Misschien omdat het makkelijker is 
om te oordelen over een land dat we alleen via headlines kennen dan om 
ons te verdiepen in een buur die op ons lijkt.

De culturele kolonisatie is geen complot, maar een gevolg van gemak. Het 
is makkelijker om mee te drijven op de dominante stroom dan om tegen te 
zwemmen. Het is comfortabel om dezelfde series te kijken als de rest van 
de wereld, om dezelfde muziek te luisteren, om dezelfde referenties te 
delen. Het schept een gevoel van verbondenheid dat grensoverschrijdend 
is. Maar verbondenheid met wie? En ten koste van wat?

Wanneer alles globaal wordt, verdwijnt het lokale niet meteen, maar het 
wordt dunner. Tradities worden evenementen. Dialecten worden curiosa. 
Regionale verschillen vervagen onder een laag van uniforme popcultuur. 
Wat overblijft is een gestileerde versie van Nederland die vooral 
geschikt is voor toeristische folders en nostalgische televisie.

Het meest verontrustende is misschien dat we deze situatie zelden 
problematiseren. We zijn trots op onze talenkennis, op onze 
internationale oriëntatie. We zien onszelf als kosmopolitisch. En 
kosmopolitisme is op zichzelf geen kwaad. Maar er is een verschil tussen 
openstaan voor de wereld en jezelf verliezen in een wereld die niet de 
jouwe is. Echte openheid veronderstelt een stevig eigen fundament. 
Zonder dat fundament wordt openheid oplosbaarheid.

België lijkt ver weg omdat het geen dominante droom verkoopt. Het biedt 
geen overweldigende culturele export die ons verleidt. Het is gewoon 
daar, nuchter, complex, soms rommelig. Misschien is dat precies waarom 
we het negeren. Het dwingt ons om te erkennen dat cultuur niet altijd 
groots en glanzend is, maar vaak klein en alledaags.

Er zit ook een zekere zelfhaat in onze adoratie van het Amerikaanse. We 
maken grapjes over onze eigen directheid, over onze zuinigheid, over 
onze kleinheid. We verheerlijken de grootsheid van elders. We beschouwen 
onze eigen cultuur als saai, terwijl we die van een ander exotiseren. 
Dat is geen gezonde nieuwsgierigheid, maar een vorm van culturele 
minderwaardigheid.

Toch is het niet te laat. Cultuur is geen statisch bezit dat eenmaal 
verloren voorgoed verdwenen is. Ze kan worden herontdekt, 
heruitgevonden, herwaarderd. Dat vraagt om bewuste keuzes. Om media te 
consumeren die niet automatisch worden voorgeschoteld. Om boeken te 
lezen uit de regio, om muziek te luisteren uit naburige steden. Om 
nieuwsgierig te zijn naar wat dichtbij is, niet alleen naar wat ver weg 
glanst.

Misschien moeten we ons afvragen waarom België verder voelt dan Japan. 
Wat zegt dat over onze prioriteiten, over onze verbeelding? Afstand is 
niet alleen geografisch; ze is mentaal. We hebben een mentale kaart 
getekend waarop de Atlantische Oceaan een brug is en de landsgrens een 
muur. Die kaart is niet onvermijdelijk. Ze is het resultaat van 
jarenlange blootstelling aan een eenzijdig verhaal.

Een bitter essay kan geen revolutie ontketenen. Het kan hooguit een 
ongemak veroorzaken. Een lichte irritatie bij het volgende “Let’s catch 
up” in plaats van “Laten we bijpraten”. Een moment van twijfel bij de 
zoveelste serie die zich afspeelt in een stad waar we nooit zijn 
geweest, terwijl we de steden net over de grens niet eens kunnen 
aanwijzen op een kaart. Misschien is dat genoeg. Misschien begint 
culturele dekolonisatie niet met grote gebaren, maar met kleine 
verschuivingen in aandacht.

Nederland hoeft zich niet af te sluiten van de wereld om zichzelf terug 
te vinden. Maar het moet wel erkennen dat openheid zonder zelfbewustzijn 
kan ontaarden in zelfverlies. Dat culturele dominantie niet altijd wordt 
opgelegd, maar vaak vrijwillig wordt omarmd. En dat een buur die we 
nauwelijks kennen misschien meer over ons kan vertellen dan een verre 
macht die we adoreren.

De bitterheid blijft, omdat we medeplichtig zijn aan onze eigen 
kolonisatie. We klikken, we kijken, we delen. We lachen om grappen die 
zijn bedacht in een andere context, en vergeten onze eigen. Maar 
bitterheid kan ook een begin zijn. Een teken dat er iets schuurt. En 
waar het schuurt, is nog gevoel. Misschien is dat het laatste wat niet 
gekoloniseerd is: het vermogen om te merken dat we iets kwijt zijn geraakt.